یک کتاب: «بحث سیاسی در عصر دودستگی»

چرا اختلاف نظر بخش جدایی‌ناپذیری از دموکراسی است؟ منظور از «اختلاف عمیق» چیست؟ «خودمحور» و «دیگرمحور» بودن استدلال‌ به چه معناست؟ «بلندنظری» در گفت‌وگو را چطور می‌توان تعریف کرد؟ شبه‌استدلال و شبه‌نقد چیست؟ نگرش «بیمارمحور» به بحث سیاسی چه تفاوت‌هایی با نگرش «شراکت‌محور» دارد؟ استدلال دیالکتیک چیست؟ اصلاح فرهنگ گفت‌وگو از فرد آغاز می‌شود یا از جامعه؟ در این قسمت از پادکست‌ «یک کتاب» در گفت‌‌وگو با عرفان ثابتی، پژوهشگر علوم اجتماعی، به معرفی کتاب بحث سیاسی در عصر دودستگی، نوشته‌ی اسکات اف. آیکین و رابرت بی. تالیس، می‌پردازیم.

***

به نظر نویسندگان این کتاب، دموکراسی بر این باور استوار است که می‌توان نظم سیاسیِ محترمانه و پایداری میان شهروندانی پدید آورد که با یکدیگر اختلاف نظر دارند، اختلافاتی که گاه عمیق و حتی ناظر به سبک زندگیِ اجتماعیِ آنان است. به بیان دیگر، در یک نظام دموکراتیک اختلاف نظر امری حاشیه‌ای نیست بلکه در کانون آن قرار دارد.

با این حال، اختلاف‌ها زمانی در چارچوب دموکراسی معنا پیدا می‌کند که همه‌ی شهروندان از نظر سیاسی با یکدیگر برابر باشند. بنابراین، شیوه‌ی گفت‌وگوی سیاسی باید نشان دهد که افراد، برابریِ مخالفانِ خود را به رسمیت می‌شناسند و برای آنان احترام قائل‌اند. این همان روحیه‌ی مدنی‌ و مسئولیت‌پذیری‌ای است که به گفت‌وگو معنا و اعتبار می‌بخشد.

در چنین فضایی، استدلال‌آوری نقشی اساسی دارد. هنگامی که ما در مواجهه با مخالفانِ سیاسی خود به استدلال متوسل می‌شویم، در واقع نشان می‌دهیم که آنان را شایسته‌ی گفت‌وگویی برابر و عقلانی می‌دانیم و برابریِ سیاسی‌شان را محترم می‌شماریم. اما تحقق این امر تنها در صورتی ممکن است که فرهنگ سیاسی و مدنی‌ای وجود داشته باشد که به لطف آن همه‌ی طرف‌های بحث به استدلال‌آوری و انصاف پایبند بمانند.

در مقابل، هنگامی که فضا آلوده به تظاهر، مغالطه یا فریبکاری شود، امکان گفت‌وگوی مدنی از میان می‌رود. در چنین شرایطی، نه ‌تنها استدلال جای خود را به هیجان و برچسب‌زنی می‌دهد بلکه بنیان‌های همان نظم محترمانه و پایدار نیز سست می‌شود. از این ‌رو، حفظ و تقویت فرهنگ گفت‌وگوی مدنی، شرط اساسیِ تداوم و کامیابیِ هر نظام دموکراتیک است.

در اختلافاتِ معمولی طرفین حداقل آنقدر اشتراک‌نظر دارند که بدانند برای حل‌وفصل مناقشه به چه چیزی نیاز دارند. برای مثال، کسانی که بر سر قهرمان جام‌ جهانی ۱۹۸۶ اختلاف ‌نظر دارند، می‌توانند به وب‌سایت فیفا مراجعه کنند؛ یا اگر بحث بر سر بهترین مسیر بازگشت به خانه باشد، می‌توان به نقشه رجوع کرد. به‌ عبارت دیگر، اختلافاتِ عادی در بستر برداشتی مشترک از «آنچه فصل‌الخطاب شمرده می‌شود» جریان دارد.

اما در اختلافات عمیق، طرفین نه تنها بر سر واقعیت‌های عینی بلکه بر سر معیارهای تشخیصِ خودِ آن واقعیت‌ها نیز با یکدیگر اختلاف دارند. در بسیاری از موارد، اختلافاتِ پایدار از مسئله‌ای صرفاً عقلانی به نوعی مبارزه‌ی تمام‌عیار عاطفی تبدیل می‌شود. به آسانی می‌توان در این دام افتاد که به کسانی که با آن‌ها اختلاف‌ نظرِ عمیق داریم، به دیده‌ی تحقیر و تنفر بنگریم. دلیل آن هم روشن است: اختلافات عمیق، هویتِ ما را تهدید می‌کند. اختلافاتِ سیاسی باید حاکی از تعهد ما به برابریِ سیاسیِ مخاطبانمان باشد، اما در صورت وجود اختلافاتِ عمیق ممکن است که پایبندی به رفتار مدنی بسیار دشوار باشد.

در صورت وجود اختلاف عمیق باید راهی برای استدلال در برابر کسی یافت که با او به اندازه‌ی کافی برای حل‌وفصل مسئله توافق ندارید. در چنین شرایطی، استدلال‌های شما مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی است که طرف مقابل آن‌ها را رد می‌کند، و متقابلاً براهینِ او نیز به نظر شما ناپذیرفتنی یا بی‌ربط است. در این‌گونه موارد، گویی دیگر گفت‌وگو کارگر نیست.

هرچند اختلافاتِ عمیق مانعی در برابر «اختلاف ‌نظر مدنی» محسوب می‌شوند اما نویسندگانِ کتاب از «جنبه‌های مثبت و منفیِ» اختلافات عمیق سخن می‌گویند. جنبه‌ی منفیِ ماجرا این است: اختلافات عمیق، مانعی در برابر حل‌وفصل عقلانیِ مسائل مهم هستند، همان مسائلی که همواره با آن‌ها دست در گریبان‌ایم. اما جنبه‌ی مثبت و امیدوارکننده‌ای هم وجود دارد: اختلافات عمیق نشانه‌ی پویاییِ جامعه و استحکام «آزادی‌های فکری»ای است که شهروندانِ نظام دموکراتیک از آن بهره می‌برند. جامعه‌ای را تصور کنید که در آن هیچ اختلاف عمیقی وجود ندارد و همگان بر سر حقایق بنیادینِ مربوط به انسان، عدالت، دانش و معنا با یکدیگر توافق نظر دارند. در جایی که از اختلافات عمیق خبری نیست و فقط اختلافاتِ معمولی وجود دارد، همه‌چیز به شکلی تک‌ساحتی حل‌شدنی است.

جامعه‌ای عاری از اختلافات عمیق، تنها در سایه‌ی کنترل شدید اجتماعی و فکری قابل دوام است. جوامع فاقد تنوع فکری به احتمال زیاد محصول سرکوب آزادی‌ هستند و اصل برابریِ سیاسی را زیر پا می‌گذارند. بنابراین، باید بر جنبه‌ی مثبت اختلافاتِ عمیق تأکید کرد: چنین اختلافاتی مؤید این حقیقت‌ است که در آن جامعه از آزادی‌های فکریِ شهروندانی که از نظر سیاسی برابر شمرده می‌شوند، حفاظت می‌شود. 

اختلاف عمیق به خودیِ خود مسئله‌ی مهمی محسوب می‌شود اما وجودش نشانه‌ی نوعی سلامت در ساختار سیاسیِ جامعه است. این موضوع چندان عجیب نیست. در سایه‌ی آزادی‌های فکری‌ای که دموکراسی برای شهروندان به ارمغان می‌آورد، انتظار می‌رود که شاهد تکثیر دیدگاه‌های متنوع باشیم. تداوم اختلافات در سطوح مختلف محصول فرعیِ عملکرد صحیح یک نظام دموکراتیک است.

اما مشکل زمانی بروز می‌کند که طرفین مناقشه دچار تلخ‌کامی ‌شوند و حتی نسبت به آزادیِ فکریِ رقبای خود کینه به دل بگیرند. بنابراین، یکی از تناقض‌های اختلافات عمیق این است که این اختلافات از دل آزادیِ فکری و برابریِ سیاسیِ ما سر برمی‌آورد اما متعاقباً می‌تواند همین آزادی و برابری را تهدید کند. 

تناقض دیگر این است که اختلاف عمیق ــ در مقام مسئله‌ای که خود را در قالب «بن‌بست بحث» نشان می‌دهد ــ در واقع محصول مستقیم پایبندیِ ما به «مدنیت به‌رغم اختلاف ‌نظر» است. این تناقض به این شکل رخ می‌دهد: یکی از هنجارهای مخالفتِ مدنی این است که باید استدلال‌هایی را ارائه دهید که حاوی پیش‌فرض‌هایی باشد که نه تنها برای خودتان بلکه برای مخاطبتان هم پذیرفتنی باشد و از نظر او نیز مؤید نتیجه‌گیریِ شما تلقی شود. به عبارت دیگر، استدلال‌ها دو وجه دارند: یک وجه «خودمحور» (که بیانگر دلایل شماست) و یک وجه «دیگرمحور» (که آن دلایل را به شخصی ارائه می‌دهد که پرسش یا مخالفتی دارد). امید بر این است که وقتی دلایل خود را به دیگران ارائه می‌دهید، آن‌ها نیز این دلایل را تأیید و از آنِ خود کنند تا در نهایت به دلایلی مشترک ــ یعنی «دلایلِ ما» ــ دست یابیم.

می‌توان این هنجار خاصِ مدنیت را «هنجار دیالکتیک» خواند. این امر بدین معناست که افزون بر بُعد عقلانی و منطقیِ هر استدلال، باید به کارکرد و نقش اجتماعی آن نیز توجه کنیم. استدلال ما نباید صرفاً بر دلایلی استوار باشد که نتیجه‌ی مطلوب خودمان را تأیید می‌کند، بلکه باید دلایلی را ارائه دهیم که مخاطب یا طرف مقابل نیز آن‌ها را به‌عنوان «دلیل» بپذیرد. برای مثال، اگر مسلمانی با فرد خدا‌ناباوری درباره‌ی جواز یا عدم جواز سقط جنین وارد بحث شود، استناد به قرآن یا احادیث برای اثبات مدعا مفید نخواهد بود زیرا طرف مقابل اساساً مرجعیت این منابع را نمی‌پذیرد. بنابراین، دلیل معتبر در چنین گفت‌وگویی، دلیلی است که برای هر دو طرف، دست‌کم در مقام گفت‌وگو، پذیرفتنی باشد.

استدلال دیالکتیک مستلزم توجه جدی به مهم‌ترین دغدغه‌ها، تردیدها و نگرانی‌های طرف مقابل است. هدف از بحث، صرفاً دفاع یک‌جانبه از موضع خویش نیست، بلکه باید بکوشیم تا اختلاف ‌نظرها را به ‌نحوی سازنده مدیریت و بررسی کنیم. در این صورت، نه ‌تنها باید دیدگاه خود را به ‌طور منسجم و منطقی عرضه کنیم بلکه باید بکوشیم تا دیدگاه طرف مقابل را نیز به بهترین و منصفانه‌ترین شکل ممکن بازسازی کنیم و دریابیم که او بر چه مبانی و دلایلی تکیه کرده است، و سپس به آن‌ها پاسخ دهیم.

بر اساس «اصل بلندنظری یا احسان» (principle of charity) باید نظر دیگران را به‌گونه‌ای تفسیر کرد که در موضعی بهتر قرار گیرند، نه بدتر. هدف از پایبندی به این اصل، فهم حقیقت است، نه پیروزی در بحث. یعنی به جای اینکه به دنبال اشتباهات لپیِ طرف مقابل باشیم، فرض را بر این می‌گذاریم که او فردی هوشمند است و می‌خواهد منطقی سخن بگوید. در این صورت، نه تنها از «مغالطه‌ی پهلوان‌پنبه» پرهیز می‌کنیم بلکه فرض می‌کنیم که گوینده آدمی معقول و منطقی است و اگر تناقضی در سخنانش وجود دارد، شاید ناشی از طرز بیانِ نامناسبش باشد، نه تفکر غلط. به این ترتیب، صداقتِ خودمان را به حداکثر می‌رسانیم زیرا سعی می‌کنیم که منظور واقعی و قلبیِ طرف مقابل را بفهمیم، حتی اگر خودش نتوانسته باشد که آن را به خوبی بیان کند. در این صورت، طرف مقابل موضعی دفاعی اتخاذ نمی‌کند زیرا احساس می‌کند که حرفش را شنیده‌ایم. افزون بر این، اگر بهترین شکل استدلال طرف مقابل را نقد کنیم، اعتبار نقدمان افزایش می‌یابد. علاوه بر این، چنین شیوه‌ای به رشد خودمان کمک می‌کند زیرا اگر نظرات دیگران را بهتر بفهمیم شاید به معایب دیدگاه‌های خودمان پی ببریم. 

بر اساس این نگرش «شراکت‌محور»، طرف دیگر بحث را در خردورزی هم‌ترازِ خود می‌دانیم و استدلال‌آوری کاری است که «همراه با» او انجام می‌دهیم. چنین رویکردی اجازه‌ می‌دهد که در پیش‌فرض‌های اولیه‌ی خود بازنگری کنیم و بدین ترتیب، فرصتی فراهم می‌شود تا از دلِ تعاملات مستدل، نقاطِ توافقِ جدیدی پدیدار گردد. 

اما بر اساس نگرش «بیمارمحور»، چنین می‌پنداریم که باید ابتدا به «عیب‌» و ایراد طرف مقابل پی ببریم و سپس دارویی برای درمان و رفع آن تجویز کنیم. در این نگاه، استدلال چیزی است که ما «بر» طرف مقابل تحمیل می‌کنیم یا علیه او به کار می‌بریم. در این صورت، اختلاف نظر عمیق چیزی جز بن‌بست نخواهد بود زیرا استدلال‌های دو طرف بحث بر مقدماتِ صُلب و تغییرناپذیر بنا شده است.

برای آنکه اختلافی را «عمیق» تلقی کنیم، در واقع باید شناختِ نسبتاً دقیقی از دلایل و براهینِ مخالفانِ خود داشته باشیم. ما نمی‌توانیم صرفاً با توجه به نتایجِ سخن آن‌ها ادعا کنیم که این نوعی اختلاف عمیق است، بلکه باید دریابیم که آن‌ها چگونه و به چه شیوه‌ای استدلال می‌کنند. این شرطی اساسی است زیرا وقتی نظری را می‌شنویم که با آن مخالف‌ایم، ممکن است وسوسه شویم که طرف مقابل را اساساً «فاقد ارزشِ هم‌کلامی» بپنداریم.

همان‌طور که «شبه‌استدلال» (pseudoreasoning) به معنای پیشاپیش انتخاب کردن نتیجه‌گیری و سپس تمهید مقدمات برای حمایت از آن است، «شبه‌نقد» (pseudocriticism) هم با ردِ نتیجه‌گیریِ طرف مقابل آغاز می‌شود و سپس استدلال‌های او را به این بهانه که به نتیجه‌ای متفاوت ختم شده‌اند، بی‌ارزش قلمداد می‌کند. «اصل احسان» برای جلوگیری از همین رویکرد «شبه‌نقادانه» بنا شده است؛ ما باید برای بازسازیِ دلایل مخالفانِ خود و همچنین فهم این دلایل تلاش کنیم.

نباید از یاد برد که وقتی با «اختلاف ‌نظر» سر و کار داریم، هر طرف باید بتواند منطق و استدلال طرف مقابل را بفهمد. اگر هنجار دیالکتیک را، چه با امتناع از خطاب قرار دادنِ مخالفان و چه با پرهیز از بازسازی و نقدِ دقیقِ براهین آنها، زیر پا بگذاریم، در این صورت مخالفانِ خود را به عنوان «شرکای برابر در خردورزی» نپذیرفته‌ایم و پروژه‌ی «در میان گذاشتن دلایل» را رها کرده‌ایم.

وقتی که دیگر خود را ملزم به رعایت هنجار دیالکتیک در بحث ندانیم، حرف‌های ما از نظر طرف مقابل، «مهمل» به نظر خواهد رسید. این وضعیت زمانی به وجود می‌آید که از تلاش برای شنیدنِ صدای عقلانیِ مخالفان یا خطاب قرار دادنِ آن‌ها به عنوان آدم‌های عاقل و منطقی دست می‌کشیم. این رفتار به شکل «تحقیر» بروز می‌کند و سبب می‌شود که طرف مقابل هم استدلال‌های ما را سست بشمارد. حال می‌توان دریافت که چرا شاهد چنین دور باطلی از «تحقیر» و «استدلال‌های سست» هستیم.

یکی از مشکلات اساسی این است که نمی‌توان «نگرش شراکت‌محور» را با واکنش‌های عاطفیِ رایجی که نسبت به مخالفانِ سرسختِ خود داریم، سازگار کرد. در اختلافات عمیق، ما طرف مقابل را صرفاً «دچار اشتباه» نمی‌دانیم بلکه این ارزیابیِ شناختی را به نوعی قضاوت اخلاقی و سپس به نوعی واکنش عاطفی گره می‌زنیم.

بسیار دشوار است که بخواهید با کسی در مسیر استدلال‌آوری «همراه» شوید، در حالی که او را نه فقط در اشتباه بلکه آدم «بد»ی می‌دانید. در این صورت، از خود می‌پرسید که آیا چنین کسی اساساً لایق «مخالفت مدنیِ سیاسی» است؟ چرا باید او را «شریک» بحث دانست؟ وقتی پای مسائلِ حیاتی در میان است، اصلاً چرا باید مدنی رفتار کرد؟

اگر بپذیریم که همه‌ی ما با هم برابریم و همگی در خور آن‌ایم که دلایلِ قابل‌فهم دیگران را بشنویم و دیگران هم دلایل ما را بشنوند، در این صورت می‌توانیم گام‌هایی برای حل اختلافات عمیق برداریم. اما رد کردنِ نگرش «شراکت‌محور» بسیار وسوسه‌انگیز است زیرا چنین رویکردی مستلزم آن است که خود را در معرض نقد افرادی قرار دهیم که تحقیرشان می‌کنیم و همچنین باید پذیرای نظراتی باشیم که از آن‌ بیزاریم.

برای مواجهه‌ی مدنی با اختلاف ‌نظر، به‌ویژه در عرصه‌ی سیاست، پیش از هر چیز باید بپذیریم که همه‌ی عقاید درست، معقول و قابل دفاع منحصر به کسانی نیست که به جناح یا طیف سیاسیِ ما تعلق دارند. به همین ترتیب، باید اذعان کنیم که افرادی با گرایش‌های سیاسیِ متفاوت نیز ممکن است نظراتی سنجیده، موجه و قابل دفاع داشته باشند.

برای تمرین این نگرش، می‌توان از خود آغاز کرد. یکی از باورهای سیاسی خود، همان باوری ‌که برایتان از همه مهم‌تر و بدیهی‌تر است، را برگزینید. سپس آگاهانه بکوشید تا دلایلی را نه در دفاع بلکه در نقد و رد آن بیابید ــ البته «بهترین» و «محکم‌ترین» دلایل و نه استدلال‌هایی سطحی و شعاری که به ‌سادگی بتوان آن‌ها را رد کرد. ناتوانی از چنین کاری نشان می‌دهد که، ناخواسته، خود را مالک انحصاریِ حقیقت می‌دانیم و نظراتِ مخالف را بی‌اعتبار می‌پنداریم.

اینکه بپذیریم کسی که با ما اختلاف ‌نظر دارد، آدمی عاقل و منطقی است، لزوماً به این معنا نیست که او به حقیقتِ نهایی دست یافته است. هدف این است که بتوانیم با صداقت و انصاف، دلایلی را که او ممکن است در دفاع از موضع خود اقامه کند، جدی بگیریم. چنین رویکردی به هیچ ‌وجه به معنای دست ‌کشیدن از باورهای خود نیست بلکه نشانه‌ی پذیرش این واقعیت است که طرف مقابل نیز انسانی خردمند است که بر اساس دلایلی متفاوت به نتیجه‌ی دیگری رسیده، دلایلی که ممکن است نادرست باشد اما لزوماً سست و بی‌معنا نیست.

نخستین گام در این مسیر، «گوش‌دادنِ واقعی» به دیگری است. باید بپذیریم که ما، یا حتی همفکران‌مان، بهترین داور برای ارزیابیِ استدلال‌های طرف مقابل نیستیم. متأسفانه اغلب به‌ جای آنکه مستقیماً به سخن مخالف گوش دهیم، به سراغ کسانی می‌رویم که مانند ما می‌اندیشند و از زبان آنان، نظر رقیب را به شکلی تحریف‌شده، تحقیرآمیز یا سطحی می‌شنویم. اما راه درست این است که بکوشیم استدلال‌های طرف مقابل را، آن‌گونه که هست، در بهترین و منسجم‌ترین صورت‌بندی‌اش، بفهمیم.

این کار، بیش از هر چیز، محتاج فروتنیِ فکری است. باید از خود بپرسیم: آخرین باری که نظرمان را تغییر دادیم چه زمانی بود و چطور چنین اتفاقی رخ داد؟ آیا آن تغییر حاصل گفت‌وگویی جدی و صادقانه نبود؟ نظرمان اغلب وقتی تغییر می‌کند که با استدلال‌هایی مواجه ‌شویم که نتوانیم به‌ راحتی آن‌ را رد کنیم، نه زمانی که طرف مقابل را تحقیر یا ساکت ‌کنیم. اگر گفت‌وگو به جدل، تمسخر یا طرد بینجامد، احتمال تغییر و رشد فکری به حداقل می‌رسد.

در نهایت باید گفت که اصلاح فرهنگ گفت‌وگو از «خودانتقادی» آغاز می‌شود. هرچند این اصلاح، تلاشی جمعی و اجتماعی می‌طلبد اما نقش فردیِ ما در این فرایند انکارناپذیر است. پیش از آنکه در پی کشف کاستی‌های دیگران باشیم، باید به خطاپذیریِ خود اعتراف کنیم و به نقادیِ خویش بپردازیم. شاید لازم باشد که بپرسیم: چه پیش‌فرض‌ها، سوگیری‌ها یا محدودیت‌هایی در من وجود داشته یا دارد که مرا به انتخاب این دیدگاه رسانده است؟ تنها با چنین رویکردی است که می‌توان امیدوار بود که فرهنگ بحث سیاسی، از مجادلاتی بی‌حاصل به گفت‌وگوهایی سازنده و بالنده ارتقا یابد.