ارمنیان ایران، تاریخی که باید از نو بخوانیم

مقدمه‌ای بر تاریخ ارمنیان ایران، نوشته‌ی روبرت صافاریان ــ نشر مرکز، چاپ اول، ۱۴۰۵ 

«اینک برای کدام زاری کنیم؟ برای گله‌های گوسفندانمان که به غارت بردند؟ یا حسرت کاسه‌ی دوغی؟ برای انبارهای گندممان؟ یا حسرت لقمه‌ی نانی؟ اینک از کدام عطش بسوزیم؟ کشت‌هامان که درویدند؟ یا ماندنمان در حسرت خوشه‌ای؟ برای کدام یک ضجه کنیم؟ ارابه‌هامان که سوزاندند یا حسرت خرمنی؟ اینک برای که آمرزش بخواهیم؟ کلیساهای خوش‌بنایمان که آتش زدند یا حسرت کلیسا رفتنی؟ برای کدام زیان غم بخوریم؟ خانه‌های ویرانمان یا بی‌سرپناهی‌مان؟ برای کدام‌یک زار بزنیم؟ مرده‌هایمان که خوراک ددان شدند یا برای خودمان ــ مردگان زنده؟».

کشیش استپانوس این مرثیه را درباره‌ی لشکرکشی آغامحمد خان قاجار به اصفهان و پیرامونش از جمله فریدن و سنگباران در سال ۱۷۸۵ میلادی سروده است.

سرتاسر کتاب تاریخ ارمنیان ایران، که از مهاجرت بزرگ دوره‌ی شاه عباس شروع می‌شود و تا امروز ادامه می‌یابد، مشحون از صحنه‌های دلخراش و دلتنگی‌های ویرانی است که خون به جگر خواننده می‌کند، و در عین حال او را از پایداری و جان سختی نوع بشر به شگفتی می‌اندازد. 

گفتم کتاب از مهاجرت بزرگ دوره‌ی شاه عباس شروع می‌شود اما دقیق‌تر این است که روبرت صافاریان، فصلی را هم به پیش از مهاجرت بزرگ اختصاص داده و ما را با زندگی و تاریخ ارمنیان از زمان هخامنشیان و اشکانیان و بیشتر از آنها ساسانیان آشنا می‌کند. این مهاجرت یا در واقع کوچ اجباری مختص دوره‌ی شاه عباس نیست، ساسانیان گهگاه ارمنی‌ها را مجبور به مهاجرت جمعی به ایران می‌کردند. به نوشته‌ی مورخان ارمنی، ساسانیان در طول سده‌های سوم تا پنجم میلادی چندصد هزار ارمنی را از ارمنستان به ایران کوچاندند. مردم ارمنستان از سپیده دم تاریخ تا همین اواخر یعنی دوره‌ی آغامحمد خان قاجار زیر سیطره‌ی امپراتوری ایران زیسته‌اند و شاید بهتر باشد بگویم نزیسته‌اند، بلا کشیده‌اند. و این بلا کشیدن تنها از آزارِ خان‌های مسلمان نبوده است، خودشان هم به خودشان ستم می‌کرده‌اند. «سرکیس نامی در سال ۱۷۳۹ میلادی به کلانتری جلفای نو منصوب شد و تا سال ۱۷۵۲ کلانتر بود. به گفته‌ی درهوهانیان آزار این مرد از آزار خان‌های مسلمان کمتر نبود. اگر شاه هشت‌هزار تومان مالیات می‌طلبید، او هزار تومان هم برای خودش به آن اضافه می‌کرد. او از طریق رشوه‌هایی که از مهاجران می‌گرفت، ثروتی اندوخت و خانه‌ی باشکوهی برای خود ساخت. این نمونه‌ای است از این که مردم عادی تنها از بیگانه ستم نمی‌بینند که ستم خودی تلخ‌تر و گاه سنگین‌تر بوده است».

ستم تاریخی به ارمنیان چند صد سال و چند هزاره ادامه می‌یابد تا به دوران سلجوقیان و بعدتر به دوران مغول می‌کشد. «مهاجرنشین‌های جدید ارمنیان در ایران در سده‌ی یازدهم میلادی عمدتاً در پی کوچ‌های اجباریِ سازمان‌یافته از سوی سلجوقیان در سال ۱۰۴۸ میلادی اتفاق افتاد. در سال‌های بعد نیز مهاجرت‌های اجباری مشابه در هر دو بخش ارمنستان (ایران و روم) هر از گاهی تکرار شده‌اند». در دوران مغول نیز مهاجرنشین‌هایِ ارمنی ایران با پذیرش امواج جدید مهاجرت بزرگ‌تر شدند. در دوران مغول تعداد کثیری از ارمنیان به دلیل شرایط اقتصادی دشوار به خواست خود و نه به اجبار به ایران مهاجرت کرده‌اند. تا اینکه آنان یا روشنفکرانِ آنان به فکر آزادی ارمنستان و رهایی از ستم مسلمانان می‌افتند. دست به دامان دولت‌های اروپایی و روسیه می‌شوند. با هزار ترفند به امپراتوری روسیه پناه می‌برند و در یوغ اتحاد جماهیر شوروی می‌افتند که همه می‌دانند چیزی مانند از بیم شاه در دهن اژدها شدن بوده است و تا زمانِ فروپاشی شوروی و استقلال ارمنستان، این بار نه از دست حکام ایران و عثمانی که از حکومت ستمگرتر سوسیالیستی می‌کِشند. 

«البته باید توجه کنیم که تمام این بحث‌ها و فعالیت‌ها در سطح نخبگان ارمنی در جریان بود. یعنی تاجران، روحانیان طراز بالا، ملیک‌ها و سرداران آنها. مردم عادی کماکان در شهرها و بیشتر در روستاها جان می‌کندند و از ناامنی و فشار خان و دولت مرکزی که به تناوب کم و زیاد می‌شد عذاب می‌کشیدند». تازه به غیر از غم نان و ستم خان، پیر و جوانش می‌باید درد دین را هم به قول برزویه طبیب بر دوش داشته باشند چرا که تهدید به اجبار به تغییر دین همواره بالای سرشان بوده است. 

روبرت صافاریان در این کتاب تمام تاریخ ارمنستان و تاریخ ارمنیان ایران و زجر بی‌امان مردم بیچاره را در یک کتاب ریخته و تحویل خوانندگان داده است. «در دوره‌ی شاه سلطان حسین نفوذ روحانیون بر تصمیم‎گیری‌های حکومت افزایش پیدا کرد. برای خوار و خفیف کردن ارمنیان خندقی پیرامون جلفای نو حفر کردند و فرمانی صادر شد که ارمنیان چاک گریبان خود را باید از پشت ببندند، بر شانه‌هایشان کهنه‌گلیم اندازند، و کلاه تکه‌پاره بر سر گذارند، تا از مسلمانان متمایز شوند! برابر فرمان‌های دیگری ارمنی‌ها حق نداشتند سواره به بازار بروند. آنها ناچار بودند در ایام بارانی به بازار و دکان وارد نشوند تا مبادا خیسی لباسشان مسلمانان را نجس کند». 

چنین سیاست‌هایی سبب می‌شد که کوچ اهالی جلفای نو به‌خصوص خانواده‌های متمول‌تر این بار برعکس شدت گیرد، و چنانکه در دوره‌ی شاه عباس از جلفا رانده شده بودند، این بار به سوی جلفا بشتابند. به نوشته‌ی درهوهانیان در سال ۱۷۰۵ میلادی فقط از دو محله، ساکنان ۱۵۹ باب خانه با خانواده‌های خود به کشورهای دیگر کوچیده بودند. درهوهانیان شرح می‌دهد که چگونه جلفائیانی که قصد مهاجرت می‌کردند باید پنهانی تدارک سفر می‌دیدند و نمی‌توانستند دارایی‌های خود را با خود ببرند و به بردن اشیاء قیمتی و سبک اکتفا می‌کردند. مخفیانه به چند برابر قیمت معمول قاطر کرایه می‌کردند و شبانه از جلفا بیرون می‌زدند. 

«قلب هیچ آدمی نمی‌تواند خانه‌ای را که در آن زاده شده و بالیده بدون درد و فشار روحی رها کند. به‌ویژه آنگاه که ترس بر عشق چیره می‌شود و با توجه به این نکته که هنگام وداع با دوستان و خویشان نمی‌تواند با بوسه‌ای یا در آغوش گرفتنی حالات هجرت را بیان کند، بلکه باید پنهانی و بی‌صدا و شتابان با دلهره از خانه بگریزد، گویی که از بند جسته است بر استر سوار شود و با قلبی لرزان دور گردد». 

البته راه‌های دیگری هم بود. خانواده‌های مشهورتر با دادن رشوه حکمی از داروغه یا کلانتر اصفهان برای زیارت اورشلیم می‌گرفتند و آزادانه مسافرت می‌کردند. بعضی دیگر از راه فریدن به شوشتر می‌رفتند و از آنجا به بصره و بغداد می‌گریختند و از آنجا به روسیه می‌رفتند. 

بدین ترتیب خانه‌های متروک در جلفای نو زیاد می‌شد. چندان که در دوره‌ی کریم خان به جلفائیان اجازه داده شد که خانه‌های متروک را به تملک خود در آورند. 

این غم‌ها که گفتم متعلق به دوره‌ی شاه سلطان حسین بود. در دوره‌ی افغان‌ها وضع بدتر شد. ارمنی‌های جلفا چون توان مقابله در برابر افغان‌ها را در خود نمی‌دیدند، ناچار هیئتی پیش آنها فرستادند تا مذاکره کنند و تسلیم شوند. قرار می‌شود ارمنیان شصت یا هفتاد هزار تومان پول نقد پرداخت و پنجاه دختر جوان ارمنی از خاندان‌های سرشناس را به افغانان تسلیم کنند. جلفائی‌ها می‌گویند که توانایی پرداخت فوری آن مبلغ را ندارند. افغان‌ها می‌گویند نیاز فوری به پول دارند. پس خانه‌ها را تفتیش می‌کنند تا اگر اشیاء با ارزشی پیدا کردند تصاحب کنند. کروسینسکی می‌نویسد: 

«دیدن دختران جوانی که به آغوش مادران خود پناه می‌بردند و فریاد ناامیدی سر می‌دادند، نمایش سخت رقت‌انگیزی بود ... این سرکشی به خانه‌ها به غارتی راستین تبدیل شد، با این فرق که کسی کشته نشد اما افغانان از هیچ خشونت و توحشی که در غارت شهرهای تسخیر شده معمول است، فروگذار نکردند. در آغاز از خانه‌هایی که همه‌ی گوشه و کنار آنها را با دقت کامل جستجو می‌کردند، همه‌ی اشیاء زرین و سیمین و جواهرات و دیگر اشیاء قیمتی را می‌ربودند و زمانی که دیگر چیزی برای غارت پیدا نمی‌کردند، صاحب‌خانه را تحت فشار قرار می‌دادند تا او را وادار کنند که نهانگاه بقیه‌ی اشیاء را به آنها نشان دهد. صاحب خانه‌ها را از خانه بیرون می‌کشیدند و جلو در خانه چندان به کف پای آنان با چوب‌دستی ضربه می‌زدند تا یا جای پنهان کردن اشیاء را در خانه‌ی خود یا اگر در خانه‌ی همسایه مخفی کرده‌اند، نشان دهند. کمابیش همه‌ی صاحبخانه‌ها در اثر اِعمال خشونت تسلیم می‌شدند و به خود یا به همسایگان خود خیانت می‌کردند». 

در دوران هرج و مرج بعد از مرگ نادرشاه و جنگ‌هایی که بین خان‌های محلی درگرفت، اوضاع روستائیان ارمنی در آذربایجان از آنچه درباره‌ی جلفا گفتیم بدتر شد. از جمله رسمی به عنوان «گزبار» (به ترکی یعنی ثبت‌نام دخترها) باب شد. گورویان نوشته است: 

«از پیرمردها شنیده‌ایم که وقت گزبار که نزدیک می‌شد، والدین دختران بالغ خود را در زیرزمینی، پستوئی پنهان می‌کردند. هفته‌ها دخترها در آنجا می‌ماندند تا مأموران گزبار کارشان را بکنند و بروند. گاهی هم در صورت امکان با رشوه‌های کلان مأموران را راضی می‌کردند و فرزندانشان را از این وضعیت جهنمی نجات می‌دادند».

معاهده‌ی ترکمان‌چای، طبق ماده پانزدهم به ارامنه‌ی شمال ایران، اجازه می‌داد که هرکس تمایل دارد از مرز بگذرد و به آن سوی ارس که دیگر جزئی از قلمرو امپراتوری روسیه شده بود، برود. به آنها یک سال فرصت داده شده بود تا اموال خود را بفروشند یا همراه خود ببرند. روسیه به تبلیغات گسترده‌ای در میان ارمنی‌های شمال ایران دست زده بود تا آنان را به مهاجرت به آن سوی ارس یعنی به قلمرو روسیه تشویق کند. طبق آمارهای تخمینی حدود ۲۰ تا ۵۰ هزار نفر از ارامنه‌ی شمال، خانه‌های خود را رها می‌کنند و به ارمنستان روسیه مهاجرت می‌کنند. «این موضوع واقعیتی را درباره‌ی میزان احساس تعلق خاطر جمعیت ارمنی ایران به زادگاه خود بیان می‌کند». در پی این مهاجرت‌ها در تبریز که جمعیت ارمنی قابل‌ملاحظه‌ای داشت ده بیست خانوار بیشتر باقی نماند. ناگفته نماند که گروه‌هایی از مهاجران بعد از اینکه در مقصد با شرایط دشوارتر روبه‌رو شدند، به ایران بازگشتند. 

در سال ۱۸۲۷ بعد از تصرف تبریز توسط روس‌ها، سرهنگ لازارف ارمنی‌تبار به شهرداری تبریز منصوب شد و از هیچ کوششی برای کوچاندن ارمنیان به سرزمین‌های تازه تصرف شده دریغ نکرد. جاثلیق کل ارامنه هم از کوشش‌های او حمایت می‌کرد. «علاوه بر این اسقف استپانوس و وارداپت نیکغاپس به عنوان نمایندگان وی شهر به شهر و روستا به روستا می‌گشتند و ارمنی‌ها را به مهاجرت به روسیه تشویق می‌کردند. مردم ارمنی هم گمان می‌کردند تزار و دولت روسیه شاگردان مسیح هستند و با اتباع خود چنان رفتار خواهند کرد که پدری با فرزندانش»!

عباس میرزا با کمک دولت انگلیس و فرانسه کوشید تا جلو مهاجرت گسترده‌ی ارامنه را بگیرد، اما موفق نشد و بیشتر ارمنیان شهرها و روستاهای آذربایجان بار سفر بستند. 

اما ارمنیان مهاجر که در ایران به آب پاکیزه و گوارا عادت کرده بودند، در اقامت‌گاه‌های جدیدشان از گرمای شدید هوا، کمبود سرپناه، کمبود مواد غذایی و بدی آب و هوا متحمل تلفات سنگینی شدند. یک نشریه رقم تلفات را سه‌هزار نفر ذکر می‌کند اما این احتمالاً فقط کسانی را دربر می‌گیرد که پس از رسیدن به مقصد تلف شده‌اند. این مهاجران که بارورترین زمین‌های آذربایجان را در اختیار داشتند، زندگی راحت را گذاشتند و پس از مهاجرت دشوار و پُرمشقت به آزادی و آسایشی که در پی‌اش بودند دست نیافتند. 

ارمنیان مراغه که به آب و هوای خنک و سالم عادت داشتند در نقاطی اسکان داده شده بودند که به سکونت‌گاه‌های مرگ تبدیل شده بود. گرمای سوزان آفتاب را تاب نیاوردند و بیمار شدند و مردند. «ارمنیان بدبخت که نه آب داشتند و نه خوراک با سکونت زیر آسمان باز و تن دادن به گرمای سوزان آفتاب به کام مرگ فرو رفتند. در طی سه ماه ۱۰۱۲ نفر از آنان جان باختند». 

دلایل تمایل ارمنیان ایران به رفتن را می‌توان فهمید. «با وجود سیاست و مدارای نسبی شاهان بزرگ صفویه و زند و قاجار، ترسی از ناامنی جان و مال و فشار تغییر دین همیشه برجای خود باقی بود. چه بسا برخورد عوام، گاه با تحریک روحانیان متعصب محلی، بدتر از برخورد روحانیون سطح بالا و مسئولان حکومت بود».

جالب است که در کتاب تاریخ جلفا که در زمان ناصرالدین‌شاه نوشته شده هیچ اشاره‌ای به عهدنامه‌ی ترکمانچای و جدا شدن قفقاز و از جمله اچمیادزین از ایران نشده است. پس می‌توان نتیجه گرفت که رابطه‌ای بین ارامنه‌ی جلفای اصفهان و پیرامون آن و ارامنه‌ی آذربایجان و قفقاز وجود نداشته است. 

اما دیری نمی‌کشد که به نوشته‌ی یک رمان‌نویس «خانه‌اش را جلو چشمانش به آتش می‌کشند، بچه‌هایش را در آتش می‌افکنند، زن و دخترش را تصاحب می‌کنند، مرد همه‌ی اینها را نظاره می‌کند و برده‌وار گردنش را به تیغ دشمن می‌سپارد. نفرین بر تو مرد! تو هم آدمی! بکش و خودت هم بمیر». این نتیجه‌ای بود که سرانجام کوشندگان راه رهایی ارمنی‌ها به آن رسیدند. اکنون بسیاری از آنها دیگر به این فکر رسیده بودند که رهایی به کمک روس‌ها و اروپائیان سرابی بیش نیست و راهی ندارند جز اینکه بی هیچ یاوری سلاح برگیرند و به دفاع از خویش بپردازند. 

این است که روشنفکران و تحصیلکردگان ارمنی به فکر تأسیس حزب می‌افتند. و احزابی درست می‌کنند. حزب لیبرال آرمناکان، حزب سوسیال دموکرات هنچاکیان و حزب داشنانکسیون سوسیالیست-ناسیونالیست. این حزب‌ها همه برای خودمختاری/آزادی ولایات ارمنی‌نشین شرق امپراتوری عثمانی مبارزه می‎کردند و به درجات گوناگون به مسلح کردن روستائیان برای دفاع از خود باور داشتند. مبارزه‌ی این حزب‌ها با امپراتوری عثمانی بود و به قدرت مرکزی ایران کاری نداشتند. بنابراین ایران برای آنها محل امنی برای تدارکات و آماده شدن برای عملیات نظامی در خاک عثمانی بود. طبعاً تأسیس این احزاب تحول مهمی در تاریخ ارمنیان است. این احزاب در کشورهایی که جامعه‌ی ارمنی داشتند، تشکیلاتی داشتند و قاعدتاً بایستی کارکرد کلیسا را در تأمین پیوستگی دیاسپورای ارمنی کم‌رنگ می‌کردند، اما در نهایت اتحادی میان کلیسا و احزاب پدید آمد و کلیسا هرچند نه به قوت سابق در ساماندهی جوامع ارمنی حفظ شد. 

***

صحنه‌های دردناکی از این دست در بیشتر صفحات کتاب و در تمام دوره‌های تاریخیِ ایران وجود دارد. اما گذشته از رنج‌های بیرونی مهم‌ترین مبحثی که در بیشتر صفحات کتاب به چشم می‌آید، یک رنج درمان‌نشدنیِ درونی است که نامش وطن است؛ اینکه زندگی من در این خاک بگذرد، اما وطنم خاک دیگری باشد. صافاریان می‌نویسد: 

«این وضعیتِ به یک معنا بینابینی، زیستن در یک جا و جایی دیگر را وطن خود دانستن، این تصور ملتی که تکه‌هایش در سراسر جهان پراکنده‌اند، همان است که نامش را دیاسپورا گذاشته‌اند. دیاسپورا، امروز در جهان پدیده‌ی شناخته‌شده‌ای است. دیاسپورای یهودیان از قدیمی‌ترین و مشهورترین دیاسپوراهاست و دیاسپوراهای چینی‌ها و آفریقایی‌ها و دیگران در همه‌ی جهان هست و میلیون‌ها تن در شرایط دیاسپورایی زندگی می‌کنند. چند دهه است که دیاسپورای ایرانی نیز شکل گرفته و نقش قابل‌ملاحظه‌ای در تحولات داخل کشور بازی می‌کند. دیاسپوراها از زوایای مختلفی موضوع پژوهش‌های گسترده در علوم اجتماعی و سیاسی بوده‌اند. دیاسپورای ارمنی یکی از قدیمی‌ترین دیاسپورهای جهان است و ارمنی‌ها در سازمان‌دهی و مدیریت جوامع دیاسپورایی خود، که آنها را "مهاجرنشین" می‌خوانند، از طریق مدارس و انجمن‌های فرهنگی و ورزشی و کلیساها، تجربه و مهارت زیادی دارند.» 

صافاریان نام کتابش را «تاریخ ارمنیان ایران» گذاشته است. وقتی این نام را دیدم تا حدی به من برخورد. وقتی تازه روزنامه‌نویس شده بودیم، روزنامه‌نویسانِ باتجربه‌تر به ما می‌گفتند ننویسید ارمنیان ایران، بنویسید ایرانیان ارمنی. پیداست که چه اندازه رواداری و همدلی و نوع‌پرستی و سازگاری در این عبارت نهفته است. اما حالا که کتاب را می‌خوانم می‌بینم این طرز تلقی متعلق به دوره‌های خوب زندگی ارمنیان در ایران است. مثل دهه‌ی پنجاه که ما با مانوک خدابخشیان که فوتبال می‌نوشت برادروار در کنار هم می‌نشستیم یا با روبن شاه‌نظریان که از فرانسه ترجمه می‌کرد، دوستِ جان در یک بدن بودیم، و به یاد نداشتیم که در گذشته با آنها چه کرده‌ایم. اما آنها که این دردهای تاریخی را به ارث برده بودند یا از پدر و مادر خود شنیده بودند، چگونه می‌توانستند تمام زخم‌های ناسور شده‌ی تاریخی خود را فراموش کنند و برادروار با ما بر سر یک میز بنشینند؟ چه بزرگ بودند آنان! ما بچه‌های دوران پهلوی هیچ از تاریخ نمی‎دانستیم و از گذشته‌ی ارامنه هم هیچ به ما نیاموخته بودند. فکر می‌کردیم شاه عباس بعد از اینکه آنان را وادار به مهاجرت کرده، در اصفهان چنان پذیرایی شاهانه‌ای از آنها کرده که دیگر نام وطن خود را هم به یاد نمی‌آورند. سرمست بودیم که یفرم خان ارمنی در انقلاب مشروطه به ما خدمت‌ها کرده یا میرزا ملکم خان ارمنی چه تلاشی برای روشنگری جامعه‌ی ایران کرده است. با کیف در آندره ساندویچ گاز می‌زدیم و یا در کافه نادری آبجو سفارش می‌دادیم. نمی‌فهمیدیم همواره چنین نبوده است. نمی‌فهمیدیم تلقی ما که اکثریت هستیم از یکی از اقوام درون ایران مهم نیست، مهم این است که آنها چه تلقی‌ای از اکثریت دارند. با کتاب صافاریان است که می‌فهمیم آنها بعد از چهارصد سال که در ایران غریب زیسته بودند، خود را متعلق به خاکی می‌دانستند که به اجبار یا به ناچار از آن رانده شده بودند و در آرزوی آن بودند که به سرزمین رؤیاهای خود برگردند و در جایی زندگی کنند که متعلق به خودشان است.

بی اطلاع بودیم که فقط پنج شش سال پیش از دهه‌ی پنجاه، یعنی در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، میهن سوسیالیستی ارمنستان سرزمین رؤیایی ارامنه‌ی ایران بود. چنان‌که نهضت «نرگافت» یا «بازگشت به میهن» رؤیای بیشتر ارامنه‌ای شد که کوچ جمعی به ارمنستان از ذهنشان بیرون نمی‌رفت. اوضاع به نحوی دیگرگون شده بود که در چشم ارامنه دیگر ایران بیرون بود و ارمنستان درون. ارمنی‌ها شهر به شهر و روستا به روستا ثبت نام می‌کردند تا سوار کامیون‌های باری شوند تا از تهران به بندر انزلی و از آنجا به ارمنستان بروند. اوضاع جوری شده بود که فهم آن برای غیر ارمنی‌ها دشوار بود. اینکه ارمنی‌های ایران بعد از دست کم چهارصد سال زندگی در این سرزمین، به محض اینکه فرصتی فراهم شده بود، می‌خواستند دسته‌جمعی به سوی سرزمین رؤیاهای خود باز گردند برای ما فهم‌ناپذیر بود. به قول صافاریان این امر از عدم ادغام مهاجران قدیمی در جامعه‌ی بزرگ ایران خبر می‌دهد. آنها هنوز پس از چند قرن ارمنستان را وطن خود می‌دانستند. 

هرچه بود، آن‌چنان‌که صافاریان می‌نویسد ‌«در سال ۱۳۴۵ خورشیدی ارمنستان برای ارمنی‌های ایران کششی داشت که باعث می‌شد خانه و زندگی خود را رها و میل وطن کنند. این کشش، پیش و بیش از هر چیز معلول همین عدم ادغام همه‌جانبه در جامعه‌ی بزرگ ایران بود. اما شوروی شدن ارمنستان نیز در این میان نقش مهمی داشت. در آن مقطع تاریخی، شوروی توانسته بود به واسطه‌ی سازمان‌ها و احزاب هوادارش در سراسر جهان ــ و در ایران نیز ــ خود را به عنوان کشور کارگران و زحمت‌کشان جا بیندازد و کشش مهاجرت به این سرزمین رویایی برای بیشتر روستاییان ارمنی، که مانند دیگر روستاییان کشور زندگی سختی داشتند، آرزویی شیرین بود.» 

اما اصل قضیه این بود که اگرچه ارامنه به‌طور واقعی در ایران زندگی می‌کردند، اما در رؤیای آنها وطنْ ارمنستان بود. این رؤیا را نمی‌شد از آنها جدا کرد. به هر حال حدود بیست‌هزار نفر جلای ایران کردند و به ارمنستان رسیدند. 

***

با وجود این همان گونه که صافاریان تأکید می‌کند تاریخ ارامنه را نمی‌توان از تاریخ ایران جدا کرد. چنین است که وقتی از دوران صفویه و افشاریه و قاجاریه عبور می‌کنیم و به دوره‌ی پهلوی می‌رسیم، خواننده نفسی به راحتی می‌کشد. دیگر از کشت و کشتار و زجر و آزار ارامنه خبری نیست. صحبت از دعوت معماران ارمنی در میان است و ساختن مدارس و شکل‌گیری شهرهای جدید. در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ آبادان شهری شده بود که با توسعه‌ی فعالیت‌های شرکت نفت، اهمیت زیادی پیدا کرده بود. در این شهر جامعه‌ی ارمنیِ نسبتاً بزرگی شکل گرفت که بیشتر اعضای آن از کارکنان شرکت نفت بودند. آنها یا از تحصیل‌کردگان ارمنی جلفا بودند که در هندوستان زبان انگلیسی آموخته بودند یا از بغداد و بصره به آبادان آمده بودند. مدارس ارمنی در کشور زیاد شده بود و بحث بر سر این بود که ارامنه حق دارند به زبان خود در مدارس درس بخوانند یا بنا به تصویب وزارت فرهنگ باید به زبان فارسی درس بخوانند. هوسپ میرزایان که نماینده‌ی ارامنه در مجلس شورای ملی بود می‌نویسد «امثال من که در این دوره به مدرسه‌ای ارمنی می‌رفتیم در هفته پنج شش ساعت زبان و تاریخ ارمنی می‌خواندیم و باقی درس‌ها همه به زبان فارسی بود.» ظاهراً این وضعیت همین الان هم جریان دارد. 

در طول جنگ جهانی دوم هم وضع ارمنیان با گذشته قابل مقایسه نیست. شوروی که ارمنستان هم بخشی از آن بود، در جنگ با آلمان نازی گرفتار بود و ارمنیان هم از سرتاسر منطقه و شاید جهان به کمک کردن به نیروهای شوروی و دفاع از میهن سوسیالیستی می‌اندیشیدند. تعداد کثیری برای دفاع از میهن سوسیالیست نام‌نویسی کرده بودند و به ارمنستان می‌رفتند. بیمارستان شوروی در تهران تأسیس شده بود و به اقشار فقیر خدماتِ پزشکی رایگان می‌داد و انجمن دوستی ایران و شوروی (وُکس) شعبه‌ی خود را در این سو و آن سوی ایران دایر می‌کرد و فعالیت در عرصه‌های هنری مانند تئآتر، موسیقی، ادبیات و ورزش که ارامنه در آنها پیشتاز بودند، آغاز شده بود و فضا رنگ دیگری به خود گرفته بود. 

خلاصه‌ی داستان این است که ما اکنون با کتاب آقای صافاریان یک تاریخ واقعی از ایرانیان ارمنی یا ارامنه‌ی ایران در دست داریم که هرچند نامش را متواضعانه «مقدمه‌ای بر تاریخ ارمنیان ایران گذاشته اما بی‌رحمانه و با چشم باز همه‌ی دردها و رنج‌های آنان را در خود منعکس کرده است و اگر بخواهیم با آنان زندگی کنیم باید بر تمام رنج‌های گذشته‌شان مرهم بگذاریم و بدان‌ها امکان دهیم حداقل مانند بقیه در ایران احساس آسودگی کنند و امکان زندگی بهتری داشته باشند. هرچند دیگر تعداد زیادی از آنها در ایران نمانده‌اند. بنا بر آنچه صافاریان می‌نویسد از ۱۵۰ هزار ارمنی که در سال انقلاب ساکن ایران بودند، اکنون بیش از ۳۰ هزار نفر در ایران حضور ندارند. بقیه یا به گلندل (در لس‌آنجلس) رفته‌اند یا به ارمنستان و یا در دیگر نقاط جهان پراکنده شده‌اند. و این در مورد یک اقلیت بزرگ که در صد سال اخیر در همه چیز، از صنعت و هنر گرفته تا درستی و درست‌کاری، نمونه و پیشتاز بوده‌اند، برای ما هیچ مایه‌ی سرافرازی نیست. 

***

کتاب تاریخ ارمنیان ایران فصلی دارد با عنوان «جامعه‌ی ارمنیان ایران شهری می‌شود» که در واقع بیشتر به زندگی ارمنیان ایران در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی پرداخته، به دوره‌ای که ارمنیان و ایرانیان در یک جامعه‌ی نسبتاً باز با یکدیگر زندگی می‌کنند و بر هم تأثیر می‌گذارند. صافاریان هنرمندان ارمنیِ این دوره را، یکی از پل‌های ورود هنر مدرن به ایران می‌داند و از ارتباط هنری ارامنه با هنرمندان جامعه‌ی بزرگ ایران می‌گوید. این بخش از کتاب برخلاف دیگر بخش‌ها که از رنج‌های ارامنه انباشته است، به دورانی می‌پردازد که زندگی نسبتاً راحت و روانی داشتند. در اینجا نمونه‌هایی از این فصل نقل شده، که همه نوشته‌ی خود روبرت صافاریان است. 

درباره‌ی نقش ارمنیان در سینما و تئاتر نو در ایران: 

در سینمای متفاوت ایرانی که بعدها به موج نو مشهور شد، تنها یک کارگردان ارمنی توانست حضور پررنگی داشته باشد: آربی آوانسیان با فیلم چشمه (۱۳۵۱) که بر اساس یک رمان ارمنی (هقنار اقبیور ــ چشمه‌ی هقنار، نوشته‌ی مگردیچ آرمن) ساخته شد. ارمنیان در تئاتر ایران هم نقش مهمی داشته‌اند. بیشتر مدارس ارمنی گروه‌های تئاتر و نمایش داشتند که گواهی است بر تأثیر گرفتن بنیانگذاران و مدیران و معلمان این مدارس از فضای فرهنگی قفقاز به‌خصوص تفلیس. در سطح ملی هم در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ شمسی در گروه عبدالحسین نوشین کسی را داشته‌ایم مثل لُرِتا هایراپتیان (همسر او). لرتا، بعد از فرار همسرش به مسکو و ممنوعیت ورود او به ایران، خود به ایران بازگشت و در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ هم همچنان بازی می‌کرد، از جمله در کارگاه نمایش فعال بود و در چند نمایش به کارگردانی ایرج انور، آربی آوانسیان و داریوش فرهنگ ایفای نقش کرد. 

مشهورترین و تأثیرگذارترین کارگردان ارمنی تئاتر ایران شخصی است به نام شاهین سرکیسیان (۱۲۸۰ ــ ۱۳۴۵ شمسی). او هم مانند اوگانس اوگانیانس متولد ایران نبود، در وارنای بلغارستان متولد شده و در فرانسه تحصیل کرده بود. از فرانسه به ایران آمده بود و فارسی خوب حرف نمی‌زد، اما با وجود این گروهی از بازیگران و دوستداران تئاتر ایران را پیرامون خود جمع کرد و با اجرای تعدادی از نمایشنامه‌های نمایشنامه‌نویسان معتبر خارجی مانند استریندبرگ، چخوف، یوجین اونیل و دیگران (در کنار آثار نویسندگان ارمنی و ایرانی) بنیانگذار تئاتر مدرن ایران به شمار می‌رود. گروه نوشین با گرایش‌های اجتماعی خود و مواضع آشکارا حزب توده‌ای‌اش مشهور بود، اما شاهین سرکیسیان فقط از زاویه‌ی تئاتر به تئاتر نگاه می‌کرد. گروهی از شاگردان او از جمله علی نصیریان بعداً با جدا شدن از او تئاتر ملی را در تالار سنگلج بنیاد گذاشتند (به زعم آنها شاهین سرکیسیان با فرهنگ ملی ایران آشنایی نداشت و نمی‌توانست این کار را بکند). از مهم‌ترین شاگردان او آربی آوانسیان بود که در دهه‌ی ۵۰ به مشهورترین کارگردان تئاتر ایران تبدیل شد. او با فعالیت مستمر در کارگاه نمایش، تئاتر شهر و جشن هنر شیراز هنردوستان را با تئاتر مدرن دنیا آشنا کرد. از این منظر به منزله‌ی پلی برای انتقال هنر مدرن به فضای فرهنگی ایران عمل کرد.

در هنرهای تجسمی هم با فهرست بلند بالایی از نقاشان ارمنی روبه‌رو هستیم که مشهورترین آنان عبارتند از: سمبات درکیورقیان، کلارا آبکار، مارکو گریگوریان، ادمان آیوازیان، واسپور، سیراک ملکونیان و ستراک نظریان. 

سیراک ملکونیان و مارکو گریگوریان، در کنار فرامرز پیلارام، عبدالرضا دریابیگی، مسعود عرب‌شاهی، مرتضی ممیز و غلامحسین نامی، گروه «نقاشان آزاد» را در سال ۱۳۵۴ شمس بنیان گذاشتند. حضور دو ارمنی در این گروه که نقش مهمی در گسترش هنر تجسمی مدرن در ایران داشت، قابل تأمل است. 

غیر از این دو، رُستُم وسکانیان، ادمان آیوازیان، واسپور، و با قدری اغماض ستراک نظریان را نیز می‌توان در این گروه جای داد. این‌ها همه تحصیلکرده‌ی غرب بودند و هنر مدرن غربی را می‌شناختند. علاوه بر این، همانند دیگر پیشروان هنر مدرن ایران در این دوره، در پی برقراری پیوند بین هنر مدرن و آوانگارد غرب و هنر بومی و ایرانی بودند. 

کارهای کاهگلی مارکو گریگوریان، علاقه‌ی او به جمع‌آوری اشیاء کاربردی ایرانی مانند قفل و ظروف و غیره، نشانه‌ای از تشابه او به هنرمندان غیرارمنی است. در این علایق مشترک فرقی بین هنرمند آوانگارد ارمنی و غیرارمنی وجود ندارد. مارکو و سیراک همان کار را می‌کردند که عرب‌شاهی و نامی و دریابیگی. جالب است که مارکو اشیائی را که گرد آورده بود و تابلوهای کاهگلی خود را در نمایشگاهی دائمی در ایروان به نمایش می‌گذارد و به آنجا هدیه می‌کند. 

***

در اینجا صافاریان وارد این بحث می‌شود که هنرمندان ارمنی برای هنر ایرانی چه ارمغان آورده‌اند و از آنها چه گرفته‌اند، و به این نتیجه می‌رسد که نقاشان ارمنی نه چیز زیادی از فرهنگ ارمنی وارد هنرهای تجسمی ایران کردند و نه چیز زیادی از فرهنگ ایرانی برگرفتند. پس حضور و اهمیتشان در چیست؟ می‌گوید بیشتر حامل‌های مناسب‌تری برای انتقال تجدد، هنرهای مدرن و سبک زندگی مدرن به ایران بودند و ایفای نقش برایشان سهل بود. سپس چنین ادامه می‌دهد: 

سبمات که با نقاشی‌های آبرنگ خود معروف است، نگاه دقیق‌تری را می‌طلبد و هنوز آن‌طور که باید با همه‌ی پیچیدگی‌هایش شناخته نشده است. در کارهای او نوعی بومی‌گری با تأخیرپذیری از مکتب‌های آبرنگ غربی و تمایلی به پاسخ به سلیقه‌ی جهانگرد خارجی دیده می‌شود. او در اصفهان مغازه‌ای داشت و تا سال‌ها آثارش را همان‌جا به نمایش می‌گذاشت و به فروش می‌رساند. 

لیلیت دریان (۱۳۰۹-۱۳۹۷ شمسی) نیز، که در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در دانشکده‌ی هنرهای تزئینی تهران مجسمه‌سازی تدریس می‌کرد، به شیوه‌ی خود از طریق تربیت دانشجویان این رشته تأثیری بر فضای هنری کشور گذاشته است. او، با وجود این‌که در همان سال‌هایی فعالیت می‌کرده که دیگر هنرمندان مدرن ایرانی و ایرانی-ارمنی، اما نشانی از ارتباط او با این گروه‌ها نمی‌بینیم. از آثار بجا مانده از او می‌توان به تندیس یُپرم خان در حیاط کلیسای مریم مقدس در خیابان سی تیر تهران و به تندیس دیگری در کلیسای سورپ تارگمانچاتس (خیابان وحیدیه) اشاره کرد. این دو اثر نشان می‌دهند که او با هنرمندان مدرن ارتباطی ندارد. اما تندیس‌های گچی زیبائی هم دارد که بسیار مدرن و با روح زمانه‌ی او سازگارترند. 

این هنرمندان تأثیر زیادی در فضای هنری ایران گذاشتند، اما شاید مهم‌تر از همه‌ی اینها (مهم از نظر تأثیری که بر فضای فرهنگی عمومی کشور گذاشتند و تصویری که از ارمنیان در ذهن جامعه برساختند) ویگن خواننده‌ی ارمنی-ایرانی باشد. او هم به عنوان آورنده‌ی موسیقی جاز به ایران مشهور شد، اما موسیقی او در واقع ارتباطی به جاز ندارد، یک نوع پاپ ایرانی است. برخی از ترانه‌های مشهور او مثل «بارون بارونه» و «اسب ابلق سم طلا» جزو حافظه‌ی موسیقائی ایرانیان باقی می‌ماند. ارمنیان در گروه‌های پاپ ایرانی نقش پررنگی داشتند. واروژان هاخباندیان (۱۳۱۵-۱۳۵۶ شمسی) در تنظیم آهنگ‌های خوانندگان مشهورِ روز و آهنگسازی برای فیلم‌های ایرانی در زمان خود چهره‌ی شاخصی بود. در ارکسترهای موسیقی کلاسیک هم نوازندگان ارمنی فعال بودند؛ در این عرصه می‌توان از لوریس چکناواریان (متولد ۱۳۱۶ شمسی) آهنگساز و رهبر ارکستر و سازنده‌ی موسیقی متن فیلم‌هایی چون بی تا و تنگسیر، و امانوئل ملیک اصلانیان (۱۲۸۶-۱۳۸۲)‌ آهنگساز و نوازنده‌ی پیانو، نام برد. 

در ادبیات اما فقط کارو را داریم، برادر ویگن که اشعار عاشقانه‌اش به زبان فارسی در زمان خود جوان‌پسند و محبوب بودند. در زمینه‌ی ادبیات چهره‌های شاخص به اندازه‌ی رشته‌های تجسمی، سینما و تئاتر نداریم. دلیلش هم روشن است: ادبیات هنری است زبان‌بنیاد، و ارامنه زبان فارسی را خوب نمی‌دانستند. نویسندگان و شاعران ارمنی ایران اساساً به ارمنی می‌نوشتند. و بیشتر شعر می‌گفتند. گروهی از آنها که در محفل ادبی «نور اِج» گرد آمده بودند گاهی مجموعه‌هایی از آثار اعضای گروه منتشر می‌کردند. با وجود حضور چهره‌هایی با پیشینه‌ی سیاسی چپ در این گروه، آثار اعضای آن ابداً سیاسی نبودند. آنها شناخت خوبی از جریان‌های مدرن ادبی دنیا داشتند و تحت تأثیر این جریانات بودند. با شاعران و روشنفکران ایرانی هم ارتباط بیشتری داشتند و از جریانات شعر نو ایران متأثر بودند. از چهره‌های شاخص این گروه می‌توان از گالوست خاننتس (۱۹۱۰ – ۱۹۹۷ میلادی) زورایر میرزایان (۱۹۱۶ – ۱۹۶۴ میلادی) فرزند هوسپ میرزایان مشهور که فعال سیاسی و چند دوره نماینده‌ی ارمنیان در مجلس شورای ملی بود. و آشوت اصلان (۱۹۰۷ – ۱۹۶۶ میلادی) نام برد. دیگر شاعران ارمنی در ژانرهای سنتی و بیشتر اشعار میهن‌پرستانه و ناسیونالیستی می‌سرودند و کارهایشان ارتباطی با واقعیت اجتماعی ایران و جهان نداشت. در اواخر دهه‌ی چهل و اوایل دهه‌ی پنجاه، مشخصاً در سال ۱۳۵۳ شمسی گروهی از شاعران جوان نیز مجموعه‌ای به نام «آرآیژم» به معنای «فعلاً» منتشر کردند که جریان نوئی را در ادبیات ارمنی ایران نوید می‌داد، اما کارشان ادامه نیافت و با همان مجموعه متوقف شد. از این گروه می‌توان به نام آرمان هاروتونیان که گاهی در مجله‌ی خوشه هم می‌نوشت و هوسپ نازلومیان اشاره کرد. 

در این دوره ادبیات کلاسیک ارمنی هم کمابیش به فارسی ترجمه شد. نادر نادرپور و ه. الف. سایه به کمک خاننتس و ر. بن، از اعضای گروه «نور اِج» برخی کارهای هوانس تومانیان (۱۸۶۹ -۱۹۲۳ میلادی) را به فارسی ترجمه و با عنوان یادنامۀ تومانیان (۱۳۴۸) منتشر کردند. آلک درخاچاتوریان (۱۳۱۴ – ۱۳۶۶ شمسی) سه منظومه‌ی پروانه، آخ تامار و آنوش تومانیان را به فارسی ترجمه کرد (۱۳۴۸) و چند کتاب شامل ترجمه‌ی شعر ارمنی به فارسی به چاپ رساند. چشمه‌ی هقنار (مگردیچ آرمن) توسط ی. د. پاپازیان به فارسی ترجمه شد. این همان رمانی است که آربی آوانسیان فیلم چشمه را بر مبنای آن ساخت. مترجمانی چون هراند قوکاسیان نیز در مجله‌ی خوشه آثار ادبی مجله‌ی ارمنی را ترجمه و به خوانندگان فارسی زبان معرفی می‌کردند. کسی چون سروژ استپانیان، فعال سیاسی توده‌ای سابق، هم که زبان روسی می‌دانست با پشتکار تمام به ترجمه‌ی آثار ادبی کلاسیک روس رو آورد و مجموعه‌ی آثار چخوف را به فارسی برگرداند. 

تصویر ارمنیان در ذهن ایرانیان 

حضور چهره‌های محبوب ارمنی در موسیقی عامه‌پسند و سینمای ایران به اضافه‌ی انبوه صنعتکاران (مکانیک‌ها، باطری‌سازها، دینام‌پیچ‌ها، نقاشان ساختمان...) و اغذیه‌فروشی‌های ارمنی (مشهورترینشان ساندویچ آندره در خیابان ولیعصر پایین‌تر از چهارراه ولیعصر) که شبیه خارجیانی بودند که فارسی هم بلد بودند (نوستالژی در چند قدمی) بر شهرت نیک ارمنیان ایرانی به عنوان مردمانی درستکار و کوشا و هنرمند می‌افزود. اغذیه‌فروشی‌های ارمنی را عمدتاً ارمنی-ایرانی‌هایی که از روسیه آمده بودند تأسیس و اداره می‌کردند. 

این تصویر مثبت از ارمنیان معلول عوض‌شدن نسل و رشد گرایش‌های لائیک (کم شدن تعصبات مذهبی) در دهه‌ی ۵۰ شمسی در جامعه بود، معلول سلطه‌ی گرایش‌های چپ غیرمذهبی در میان روشنفکران که حکومت شاه هم آن را تشویق می‌کرد. 

پدرم برای توضیح بدبینی‌اش به جامعه‌ی بزرگ ایران از تجربیات تلخ خود از تبعیض‌ها و اهانت‌ها می‌گفت، از اینکه کسانی ارمنی‌ها را بد ارمنی و سگ ارمنی صدا می‌زدند. من پاسخ می‌دادم که تا حالا کسی من را با این الفاظ صدا نزده است. در واقع هر دو راست می‌گفتیم. چیزی عوض شده بود. در ترکیب و تلقی جامعه‌ی ایرانی نسبت به ارمنیان به‌طور کلی و به‌خصوص در طبقه‌ی متوسط جامعه‌ی شهری. اما این تصویر نیک از دید عموم ایرانیان «بامزه» هم بود و چه بسا به کلیشه‌هایی میدان می‌داد؛ از جمله تصویر ارمنیان به عنوان مردمانی خوش‌گذران و عرق‌خور با لهجه‌های غلیظ خنده‌دار (که ارتباط اندکی داشت با لهجه‌ی واقعی ارمنیان، به‌خصوص ارمنیان نسل جوان) که خوراکشان کالباس است، قهوه زیاد می‌خورند و شیرینی‌های خوشمزه درست می‌کنند. این تصویر دوگانه در ادبیات و سینمای ایران بازتولید می‌شد و این بازتولید در سال‌های بعد تا امروز هم ادامه یافت. 

***

جامعه‌ی ارمنی ایران در چنین شرایطی با انقلاب بزرگ روبه‌رو شد که کشور و جهان را لرزاند، با انقلاب اسلامی و روی کار آمدن حکومتی که می‌خواست مملکت را بر اساس آموزه‌های اسلامی سامان دهد. روبه‌رو شدن با این شرایط برای جامعه‌ی ارمنیان کشور کاری پیچیده و دشوار بود و در نهایت به درماندگی و راه حل همیشگی انجامید ــ مهاجرت.