21 نوامبر 2026

عدالت و تغییرات آرام / بنای فضاهای عمومیِ مستقل برای زندگی جمعی

بهار ــ روزنامه‌نگار / آرش ــ جامعه‌شناس

عدالت از تغییرات آرام شروع می‌شود

بهار ــ روزنامه‌نگار ۴۰ ساله، ایران

 

فکر کردن به پانزده سال دیگر در ابتدا کمی سخت به نظر می‌رسد اما وقتی به «کمپین یک میلیون امضا برای تغییر قوانین تبعیض‌آمیز» فکر می‌کنم که ۲۰ سال پیش خواسته‌هایی حقوقی را پیش روی جامعه و حاکمیت قرار داد که همچنان بخش بزرگی از آنها پابرجا مانده، دیگر پانزده سال چندان هم دور و دیر به نظر نمی‌رسد. من امیدوارم در این پانزده سالِ پیشِ رو نسل‌های جدید بتوانند چوب دو امدادی را چنان پیش ببرند که حقوق برابر و زیست آزادانه دیگر مسئله‌ای پرهیاهو نباشد.

هیچ تغییری نیست که برای من مهم نباشد. شاید نسبت به برخی خواسته‌ها توجه کمتری نشان دهم، اما هر تغییری که خواسته‌ی بخشی از جامعه باشد، برایم اهمیت دارد. تفاوت در اولویت‌ها به نظر من به اندازه‌ی زیادی به تفاوت در نگاه و سبک زندگی افراد مختلف برمی‌گردد. اما وقتی به آن روزها فکر می‌کنم مهم‌ترین تغییر برای من، افزایش سهم زنان در بازار کار است.

جامعه‌ی ایران آن‌قدر نیازمند تغییرات ریز و درشت است که احتمالاً عده‌ی کمی خواستار افزایش سهم زنان در بازار کار به عنوان یکی از مهم‌ترین تغییرات باشند، اما به باور من از بین رفتنِ کلیشه‌های جنسیتی درباره‌ی مشاغل یکی از راه‌های رسیدن به برابری جنسیتی است و عدالت از همین تغییرات آرام آرام شروع می‌شود و راهش را باز می‌کند.

من زمانی که تصمیم به جدایی از همسر سابقم گرفتم اولین چیزی که به آن فکر کردم و باعث شد سه سال دیگر هم شرایطی که نمی‌خواستم را تحمل کنم این بود که توان مالی تنها زندگی کردن را نداشتم و از سوی دیگر بازگشت به خانواده برایم انتخاب خیلی دشواری بود. شغل من، از مشاغل کم‌درآمد بود و در همان شغل هم به دلیل جنسیتم دستمزدی کمتر از همکاران مرد دریافت می‌کردم. این یک مثال خیلی حداقلی است و می‌دانم که زنان بسیاری با این مسئله به نحو شدیدتری دست و پنجه نرم کردند و می‌کنند.

سهم فعلی زنان از بازار کار ایران به ۱۵ درصد هم نمی‌رسد و همین یک شاخص کافی‌ست برای اینکه بدانیم چه فاصله‌ی زیادی بین جامعه‌ی فعلی ایران و مفاهیمی مانند عدالت وجود دارد.اگر بتوانیم مفاهیمی مانند عدالت و برابری را در این عرصه ‌برقرار کنیم، می‌توانیم به اجرایی شدن این مفاهیم در عرصه‌های دیگر هم امیدوار بمانیم. 

من فکر می‌کنم همه‌ی ما نمی‌توانیم در همه‌ی عرصه‌ها برای محقق ساختن تغییراتِ دلخواهمان تلاش کنیم اما اگر هر کس در همان حوزه‌ی کاری و شخصی خود دست به تلاش‌هایی کوچک بزند، در نهایت ما جمعی را شکل داده‌ایم که هر کدام برای تغییری تلاش می‌کنند. 

من سال‌هاست که تلاش می‌کنم بخش کوچکی از جامعه‌ای مدنی باشم که برای تحقق حقوق اولیه‌ی انسانی در ایران تلاش می‌کند. گاهی با نوشتن، گاهی با به تصویر کشیدن و گاهی هم با هم‌صحبتی و به اشتراک گذاشتنِ آنچه درک می‌کنم، تلاش می‌کنم در جامعه‌ی محدودِ پیرامونم فضای همراهی و همدلی را بیشتر و بیشتر بسط دهم. فکر می‌کنم اگر همه‌ی ما مثل حلقه‌های کوچک زنجیر در طول این پانزده سال به هم بپیوندیم شاید در انتهای این سال‌ها بتوانیم جامعه‌ی هم‌بسته‌ای شده باشیم که حالا با صدای بلندتر از آنچه می‌خواهد سخن می‌گوید. جامعه‌ای که تکثر و تنوع را درون خودش به رسمیت می‌شناسد و مدام در تقلای توجیه دیگری برای جلب توجه به نیازهایش نیست. من برای رسیدن به این نقطه است که در حد وسع محدود خودم به عنوان یک زن ایرانی تلاش می‌کنم.

کلیشه‌های جنسیتی مانند اینکه مرد نان‌آورِ خانه است و اگر زن و مردی وارد هر نوعی از رابطه می‌شوند، کسی که باید توان مالی بالاتری داشته باشد و مسائل مالی را حل و فصل کند مرد است، یکی از پررنگ‌ترین باورهایی‌اند که سبب می‌شوند در نهایت کار زنان و دستمزد زنان ارزشی برابر با دستمزد مردان نداشته باشد. مسئله‌ی دیگر، دور نگه‌داشتن زنان از مشاغلی است که اصطلاحاً مردانه تلقی می‌شوند. به عنوان مثال فیلمبرداری سینما به عنوان شغلی مردانه در ذهن اهالی سینما شکل گرفته اما منشی صحنه و برنامه‌ریز عموماً مشاغلی زنانه‌اند. چون به باور عمومی زنان دقت و ریزبینی بهتری دارند و برای کارهای فیزیکی سنگین مانند فیلمبرداری مناسب نیستند. چنین جداسازی‌هایی و چنین باورهای جنسیت‌زده‌ای که به جای پشتوانه‌ی علمی، پشتوانه‌ی عرفی دارند سبب می‌شود که بدون وجود هیچ قانون مشخصی برخی مشاغل زنانه و برخی دیگر مردانه دسته‌بندی شوند. کلیشه‌هایی که در نهایت امکان زیست برابر برای زنان و مردان را ناممکن می‌کند.

در کنار این باورهای نادرست، مقاومت زنان برای ماندن در بازارهای کار و حفظ استقلالشان در زیست اجتماعی، سبب شده که بخشی از آنها به عنوان مثال زنان سرپرست خانوار یا مادران تنها، به عنوان زنانی که نیازمند استقلال و درآمد برابرند شناخته شوند. این درحالی است که جامعه‌ی برابر بدون در نظر گرفتن هر پیش‌شرطی، برابری را برای همه‌ی جامعه فریاد می‌زند. با این حال آنچه می‌خواهم حفظ و تقویت شود دیدن زنان به مثابه‌ی انسان‌هایی است که می‌خواهند زیست اجتماعیِ برابری در جامعه تجربه کنند و هم‌پای مردان در تولید و پیشرفت هر فعالیتی مشارکت داشته باشند. یکی از دستاوردهای جنبش «زن، زندگی، آزادی» تبدیل شدنِ مسئله‌ی زنان به موضوعی مورد بحث در همه‌ی سطوح اجتماعی بود. آرزوی من این است که هر روز ابعاد بیشتری از حقوقِ از دست رفته‌ی زنان تبدیل به دغدغه‌ی جمعی شود.


آنچه می‌خواهم بسازم، فضاهای عمومی مستقل برای زندگی جمعی است

آرش ــ جامعه‌شناس، ۴۵ ساله، ایران

 

اگر بخواهم از بین چیزهایی که دوست دارم تا پانزده سال دیگر داشته باشیم یکی را انتخاب کنم، ایجاد فضاهای مستقلی است که در آن گروه‌های مختلف و متکثر، هرکدام در حوزه‌ی مورد علاقه‌شان، بتوانند بدون محدودیت فعالیت کنند. در واقع، آرزوی یک فضای عمومی را دارم که تا حد ممکن از دست‌درازی نیروهای مختلف (مشخصاً دولت‌ها و بازار) مصون باشد. در دو دهه‌ی اخیر مؤسس برخی و مشارکت‌کننده در برخی دیگر از این فضاهای فرهنگی، علمی و سیاسی بودم و این انتخاب ریشه در تجربه‌ی شخصی من از زیست و تنفس در این فضاهای مستقل دارد.  

تصور می‌کنم شمار خیلی کمی از ایرانی‌ها چنین تغییری برایشان در اولویت باشد. بخش قابل‌توجهی از ایرانی‌ها درگیر نیازهای اولیه و تأمین بنیان‌های زیست و معیشت‌اند و واقعیت این است که این نیازها در اولویت‌ آنها قرار دارد. ولی فکر می‌کنم در جایی که امکان فعالیت گروه‌های مستقل باشد، مسیر تأمین این نیازها هم راحت‌تر است. فکر می‌کنم بخش دیگرش برمی‌گردد به فرایند فزاینده‌ی فردی‌سازی زیست. یعنی باوری عمومی وجود دارد مبنی بر اینکه هر کسی مسئول زندگی خودش است و اگر تک‌تک انسان‌ها مسئولیت شخصی خودشان را درست انجام دهند، خیر جمعی حاصل می‌شود. در حالی که من فکر می‌کنم علاوه بر مسئولیت‌های شخصی، مسائل و اموری هست که نیازمند مداخله و مشارکت «عمومی» است. یعنی هر فردی، علاوه بر زندگی شخصی، می‌تواند در مجموعه‌ی مسائل عمومی، در حوزه‌های مختلف فرهنگی، هنری، اجتماعی و سیاسی، شرکت کند.

کاری که من برای ایجاد این تغییر می‌توانم انجام دهم، این است که فضای کوچکی در جایی از تهران ترتیب بدهم که بتواند جمعی از افرادی را که دغدغه‌های مشابه دارند ــ به‌ویژه در حوزه‌ی مورد علاقه‌ام که درسش را خوانده‌ام و تجربه‌ی اندکی در آن دارم ــ دور‌ هم جمع کند، تا به‌صورت منظم‌تر به این‌ مسائل بپردازیم.

برای ایجاد این تغییر، مهم‌ترین باور جاافتاده که دوست دارم تغییرش بدهم، فردگرایانه‌شدن زندگیِ جمعی است. به‌گمانم زندگی جمعی چیزی بیش از جمع جبری تک‌تک اعضای جامعه است. برای همین نیاز است که در جامعه افراد درگیر اموری به‌جز زندگی شخصی هم بشوند.

درباره‌ی آنچه که باید در راستای تحقق این تغییر حفظ و تقویت شود، تصور می‌کنم ایران، حتی در شرایطی که این روزها دارد، هنوز زیرساخت‌ها و بنیان‌های بسیاری دارد که می‌شود بر مبنایش چنین کارهایی را پیش برد. ما با مجموعه‌ای از فعالیت‌های مدنی‌-مردمی روبه‌رو هستیم که بنا به شرایط ظهور و بروز پیدا می‌کنند. گاهی بنا به شرایط پنهان و گاهی روی زمین عیان می‌شوند. مشخصاً می‌خواهم از مجموعه نیروها و احساساتی حرف بزنم که در قالب جنبش‌های اجتماعی می‌شناسیمشان؛ مثل جنبش زنان، جنبش دانشجویی، جنبش کارگری و معلمان، جنبش محیط‌زیستی، جنبش بازنشستگان، جنبش شهری، جنبش اقوام و اتنیک‌ها. چه با نام جنبش برای این جریان موافق باشیم و چه نه، مجموعه نیروهایی در ایران وجود دارد که به‌رغم سرکوب حکومتی، شرایط وخیم اقتصادی و حملات امپریالیستی، هنوز زنده‌اند و نفس می‌کشند.