19 نوامبر 2026
معماری رضاشاه
عباس میلانی
آنچه میخوانید برگرفته از کتاب در جستجوی رضاشاه نوشتهی عباس میلانیست که به تازگی منتشر شده است. این نوشته بخشهایی از فصل «معماری رضاشاه» است.
نسخهی الکترونیکی (کیندل) کتاب در اینجا در دسترس است.
***
رضاشاه شیفتهی معماری بود. اگر وارد سیاست نمیشد، چه بسا معمار از آب در میآمد. سرکشیهای سرزدهاش به ادارات دولتی و سربازخانهها از ویژگیهای ثابت برنامهی روزانه و گاه شبانهی او بود. اما چند و چون دیدارهایش از بناها و راههای در دست ساخت از لونی دیگر بود، از شور و شوقش به معماری برمیخاست. این دلبستگی با طرح اندیشیدهاش برای تجدد همراه بود...
معماری هرگز تنها یک سودای شخصی نیست. ملتقای قدرت و زیباییشناسی، شکل و کارکرد، زندگی روزمره و ساختار اقتصادی حاکم است. نماد و نمایانندهی روح زمان و زبان قدرت حاکم است و با سبک زندگی جامعه و افق فکری و تاریخی مردمان و حکّامشان پیوندی ژرف و تأثیری متقابل دارد. برخی از منتقدان، معماری را «سیاست با سنگ» خواندهاند. دورنمای درشت شهر و ریزنمای بافت هر محله و خیابان و خانه را پردهای گویا از جنس ساخت سیاسی و فکری جامعه میدانند. در قرون وسطی که در آن انسان جایگاهی جز رعیت خدا و خان و سلطان نداشت، جوهر معماری مسجد و کلیسا و کاخ و کوشک این اربابان بیش از هر چیز بر آن بود که ارزش و جایگاه رعیت را تحقیر و قَدرقُدرتیِ خدا و سایههایش بر زمین را به رخ بکشد. شهر و روستا، محله و حتی خانه، همه، به درجات و اشکال گونهگون، زیرِ نگین و سایهی بناهای بزرگتر و بلندتری بودند که فرمانروایی ارباب آسمانی و زمینی و فرمانبرداری رعیت زمینی و زمینگیر را نشان میداد.
در ایران، از زمان حملهی اعراب و سلطهی اسلام، پردهی «عفاف» و «غیرت» و «تقیه» و دوپارگی برون و درون، و اندرون و بیرونِ همزادش در معماری، بر همهچیز از جمله بر معماری شهر و محله و خانه سایه انداخت. دورانرضاشاه تغییری بنیادی در این سنت پدید آورد و در مفهومی ریشهای پرده از معماری ایران برانداخت و بهتدریج طرح و نگاهی نو را جانشینش کرد. نه تنها ساختمانها کارکرد و نمای متفاوت و راهی تازه به خیابان پیدا کرد، بلکه مهمترین شاهکارهای معماری دوران بعد از اسلام ایران را برای نخستینبار، به قلدری، بر محققان، از هر دین و ملیتی که بودند باز کرد... .
تجدد رعیت را به شهروند، و تکلیف و عذاب الهی را به حقوق و مسئولیت قانونی بدل میکند. نابرابری زن و مرد رو به کاستی میگذارد. فراخی و گستردگی فضاهای عمومی (چون خیابان و میدان و پارک و موزه و تئاتر و اپرا)، هر روز فزونی میگیرد و به موازات آن، هر روز خانه بیشتر و بیشتر به فضایی خصوصی بدل میشود و از فضولی دولت و داروغه و کشیش و آخوند و همسایه رهایی مییابد. کارکرد خانه هم دگرگون میشود. آسایشِ هرچه بیشترِ زن و مرد، از میان رفتنِ تدریجیِ فضاهای جنسیتی، کاربرد دموکراتیکتر فضاهایی چون آشپزخانه، و پس از چندی توجه هرچه بیشتر به سلامت و خلوت فرزند، همه از ویژگیهای معماری خانه در عصر تجددند... .
بسیاری از این تغییرات را دقیقاً در تحولات معماری دوران رضاشاه و پیدایش ساختمانهای جدید آپارتمانی ــ که گاه فعالیت اقتصادی را هم در طبقهی همکف خود داشتند ــ میبینیم. نهتنها در معماری بناها، که در شهرسازی هم هدفْ آسایشِ روزافزون شهروندان و تسهیل تحرک انسان و اندیشه و کالا در سطح شهر و محله و حتی خانه میشود.[1]...
در شهرهای متجدد، محلههای قدیمی و کوچههای درهمتنیده راه به خیابانهایی میدهند که تحرک زن و مرد و تبادل کالا و اندیشه را جانشین تصلب سنت پرگره میسازند.... شمار فراوانی از منتقدان رضاشاه، نقد کارنامهی معماری او را پایه و اساس نقد آن دوران گذاشتهاند. مایهی مشترک نوشتههای منتقدانِ مصممِ رضاشاه در زمینهی معماری، اتهامش به «دینگریزی، باستانگرایی و تجددطلبی است.»...[2]
برخی دیگر از مورخینِ تاریخ معماری میگویند رضاشاه، «ایران را به یک کارگاه بزرگ ساختمانی مبدل ساخته بود» و «شخصاً به بیشتر کارهای ساختمانی نظارت میکرد.»... البته منتقدان، سوای دینگریزی و باستانگرایی و تجددخواهی، گاه از واژههایی چون «اسلامزدایی، غربگرایی، و ناسیونالیسم» هم بهره میگیرند. تجدد رضاشاه را تحمیل غرب میدانند و میگویند تغییراتش را به دستور انگلیس و گاه به تقلید از آلمان انجام میداد. طبعاً نظامیگری را هم گاه چاشنی این مفاهیم میکنند. اما در بسیاری از موارد، این واژهها نه بهسان مفاهیمی تبیینی و تاریخی، که بیشتر چون دشنامی سیاسی و حکمی اخلاقی به کار میروند... .
این شایعهی سمج و ساختگی که رضاشاه «قلدری بیسواد» بود، بهجز در مواردی معدود، حتی مانع از اندیشیدن و کاوش در این فرض شده است که رضاشاه از قضا طرحی سخت سنجیده و اندیشیده در مورد کل پدیدهی تجدد و معماریِ ملازم آن داشت و آنچه از آن بهسان «معماری رضاشاهی» میشناسیم، نه تصادفی تاریخی و نه طرحی تحمیلی از قدرتهای استعماری، که برخاسته از همین طرح سنجیده و اندیشیدهی او بود. در این طرح، همانطور که خواهیم دید، دموکراسی در مفهوم لیبرالی آن جایی نداشت ولی این کمبود ــ یا نبود ــ را به گمانم باید در کنار این واقعیت سنجید که در همان سالها بسیاری از حقوق دموکراتیک بهویژه حقوق زنان و کودکان و اقلیتهای مذهبی برای نخستین بار مورد توجه قرار میگرفت. رضاشاه، در کار ایجاد این معماری جدید، هم نگاهی متجدد داشت و هم از کمک شمار بهراستی گستردهای از معماران مختلف، بیاعتنا به دینِ آنها، بهره جست.
در زمینهی معماری، چون دیگر زمینههای نوسازی ایران، رضاشاه، همانطور که بارها میگفت، با کمبود ساختاری متخصص روبهرو بود. به همین خاطر به سیاستی چندگانه به حل این دشواری کوشید. شمار معماران ایرانی که در این سالها از اروپا به ایران بازگشتند و در ایجاد معماری متجدد رضاشاهی نقش داشتند قابل توجهاند. وارطان هوانسیان، محسن فروغی، کیقباد ظفر، علی صادق، ایرج مشیری، علی اکبر و گابریل گورکیان از این جملهاند.[3]بهعلاوه، به کمک همین گروه و معماران خارجی، کارِ تربیتِ نسل تازهی معماران را در ایران آغاز کرد. از فرانسه و آلمان تا انگلیس و مجارستان، از چکسلواکی تا ترکیه شماری عظیم از معماران برجسته را در کار تجدد معماری ایران سهیم ساخت.
بهعلاوه، بسیاری از تحولات در معماری و شهرسازی آن زمانِ رضاشاه در ادبیات بازتابی گویا داشت. ادبیات گاه حتی به استقبال این تغییرات میرفت و زودتر از تبلورشان در عالم واقع، در عالم خیال وصفشان میکرد. همانطور که در برخی نظریات نوتاریخیگری میبینیم، ادبیات و معماری به شکلی تنگاتنگ و گویا در یکدیگر بازتاب مییابند و بر یکدیگر تأثیر میگذارند. اینگونه مورخان «حرکت» و «جنبش» در عرصههای مختلف اجتماع را نه از هم جدا و نه با هم بیربط میدانند. مثلاً میگویند حرکت «سرمایهی مالی» در هر دوران تاریخی متوازی و مؤید حرکت «سرمایهی نمادین» جامعه است و معماری و زبان و نقاشی و رمان را از اجزاء تشکیلدهندهی «سرمایهی نمادین» جامعه میشمرند.[4]
رابطهی این دو نوع سرمایه و حرکت آنها «نه علت و معلولی» که همزادی و همراهیِ دو پدیده است. مثلاً زنان در زمان کودتا و پس و پیش از آن فکر آزادی را پیش کشیدند و همزمان در عمل هم معماری خانه را ــ و هم مفهوم خانه را ــ دگرگون کردند. با رواج فکر آزادی زنان و ادیان، اندیشهی آپارتاید جنسی به شکل اندرون و بیرون در خانه، یا در شهر به شکل «محله»های مخصوص پیروانِ ادیانی بهجز اسلام، بهتدریج از میان رفت. تغییراتی که در دوران رضاشاه در معماری شهر و خانه پدید آمد، در ادبیات و «سرمایهی نمادین» آن زمان منعکس بود و از این نمودها تأثیر میپذیرفت و بر آنها تأثیر میگذاشت. در میان این آثار، نوشتههای کسانی چون جعفر شهری و جمالزاده و مشفق کاظمی جزئیاتی سخت مهم در مورد وضعیت «سرمایهی نمادین» تهران در آستانهی کودتا و سالهای نخست سلطهی رضاشاه را نشان میدهند.
شرحِ حال و هوای تهران و ایران در زمان کودتا و نیز تحولات پرشتابی را که در همان چند ماه نخست بعد از کودتا در آن پدید آمد بهتر و مفصلتر از هر جا میتوان در مجموعهی یازده جلدی جعفر شهری به نام تهران قدیم و تاریخ اجتماعی تهران خواند. دو کتاب دیگر هم برای درک شرایط تهران و ایران آن زمان از اهمیتی ویژه برخوردارند. فارسی شکر استِ جمالزاده را مانند تهران مخوف از آثار پیشگام تجدد ادبی ایران دانستهاند. هردو بیش و کم همزمان با کودتای رضاخان و سید ضیاء به چاپ رسیدند. فارسی شکر است هم مضمونی همسو با سویههایی از تجدد رضاشاهی دارد و هم سرنوشتش گویای جوهر مخالفان مذهبی متعصب با اصل تجدد و با رضاخان بهعنوان یکی از منادیان آن بود. فارسی شکر است نخست درمجلهی کاوه در آمد که آزادیخواهان مشروطهطلب ایران در برلین راهش انداختند.[5] تقیزاده گردانندهی اصلی آن بود و هم او و هم تنی چند از نویسندگانش، از جمله فروغی، پس از چند سال به وزرای مهم دوران رضاشاه بدل شدند. بسیاری از همکاران کاوه، بهویژه، قزوینی و فروغی و تقیزاده، کار فرهنگی چاپ و شناساندن متون اساسی شعر و ادب فارسی، ترجمهی آثار کلاسیک اندیشه و هنر غربی به فارسی و در یک کلام، جدال فرهنگی، را مهمترین رسالت روشنفکر زمانه میدانستند و رضاشاه را وسیلهای برای تحقق اهداف فرهنگی و سیاسی خود میشمردند [6]...
تهران آن روزگار محلی برای اجرای کنسرت موسیقی نداشت و تازه به همت علی وکیلی از دوستان نزدیک داور و از همراهان رضاخان، نخستین تئاتر مدرن تهران تأسیس شده بود. در همان تئاتر بود که قمر دو سال پیش از آغاز سلطنت رضاشاه کنسرتهای معروف خود را برگذار کرد، و برای نخستین بار، بیحجاب، کنسرت داد.
فارسی شکر است با وصف بازگشت یک ایرانیِ فرهیخته به «خاک پاک ایران» میآغازد. بازگشتش پس از «پنج سال دربهدری» ظاهراً بر گرتهی زندگی خود جمالزاده است. اگر در چند دههی اخیر، ایران معمولاً در رأس کشورهایی است که از فرار مغزها و حتی فرار سرمایهی مالی بیش از دیگر کشورها زیان میبیند، در دوران رضاشاه، برعکس امروز، مغزها و سرمایهها به ایران باز میگشتند: نهتنها کسانی چون تقیزاده و قزوینی و دهخدا بلکه معماران معتبر و متخصصانی چون سجادی و داور، سرمایهدارانی چون نمازی، و ارتشیانی چون سرهنگ سید احمد جان پولاد که به ترکیه رفته و حتی به ارتش آن پیوسته بود[7]، و هزاران مهاجر ایرانی به شوروی و ترکیه، همه در فرایندی گاه پیچیده به ایران بازگشتند و به کار سازندگی ایران پیوستند.[8] در بیش و کم همهی این بازگشتها، رضاخان یا رضاشاه نقشی مهم و گاه تعیینکننده داشت...
روایت زبان رایج و روابط عاطفی انسانهای آن زمانِ تهران را میتوان در رمانِ تهران مخوف جست.[9] تهران مخوف، همانگونه که از پیشگفتارِ نویسندهاش پیدا است، همزمان با برآمدن رضاخان در سیاست ایران، یعنی در سال ۱۳۰۱ شمسی نوشته شده بود و به صورت پاورقی در روزنامهی ستاره ایران نشر یافت. رمان با شرح «باد سختی» که در پایتخت میوزید، میآغازد و انگار با همین چند کلمه به گذار اجتنابناپذیر تهران و ایران اشاره دارد. در ادبیات و در سینما باد معمولاً تمثیلی از تغییر و دگرگونی است. برخی از منتقدان، تهران مخوف را به همین خاطر بیانی سخت مهم و گویا از چونی و چندی این گذار و دگرگونیهای آن و حتی در در دفاع از رضا خان و استبداد منورش دانستهاند.[10]
تهرانِ آن زمان شهری خلوت بود که «جز در قسمتهای شمال» در بقیه حتی درشکه هم گذر نمیکرد. بخش عمدهی شهر را «کوچههای بسیار تنگ و پرپیچ و خم» با گودیها و دستاندازهای فراوان در بر میگرفت.[11] در قهوهخانههایش «دود چپق و تریاک» چنان فشرده بود که فضا را تاریک میکرد. فضاهای تنگ و تاریک و کوچههای کثیف و درهم گرهخورده در تهران مخوف و سلول زندانی کثیف و تاریک و تنگ در فارسی شکر است تمثیلی از معماری سنتی موجود آن زماناند... .
اگر فارسی شکر است و تهران مخوف روایتِ رمانی این تحولاتاند، یازده جلد تاریخ تهران جعفر شهری (در کنار دیگر رمانها و کتابهای او) دائرةالمعارفی است از زندگی و زبان و مناسک و باورها و خرافات و اصطلاحات و حتی دستور خوراکها و انواع داروهای موجود در عطاریهای تهران زمان برآمدن رضاشاه. شهری نویسندهای توانا با حافظهای شگفتانگیز بود. روایتش از این تهران، به لحاظ سرشت ویژهی کار و شخصیتش، قوام و پهنایی سخت عظیم دارد. انگار در این آثار همان کاری را کرده است که اورهان پاموک نویسندهی پرآوازهی ترک در باب استانبول صد سال پیش و والتر بنیامین یکی از برجستهترین منتقدان سدهی بیست با پاریس در بیش وکم همان دوران انجام دادهاند.[12]هر سه میدانستند برای درک ساختار فکری و اقتصادی و عاطفی و زیباییشناختی و معماری هر شهر (و جامعه) و هر دوران گذار، هر جزء زندگی در آن زمان چون قطعهای بیبدیل و گویا از موزهی تاریخ است.
به گمانم، دانستن چند و چون کار جامعهی ایران در دوران رضاشاه، سهمگینی چالشهایی که پیش رو داشت، و ابعاد تحولاتی که پدید آورد بدون مطالعهی آثار جعفر شهری شدنی نیست ــ متأسفانه آثارش توجهی درخور و بایسته نیافتند. او در مفهوم متعارف سالهای بعد از جنگ جهانی دوم آن زمان «روشنفکر» نبود و در نتیجه کارش را جدی نمیگرفتند. انتشارات امیرکبیر که مهمترین بنگاه انتشاراتی ایران در سالهای پیش از ۱۹۷۹ بود و جرقهی نخست تشکیلش بهدست عبدالرحیم جعفری در دوران رضاشاه زده شد[13]، این درایت را داشت که برخی از آثار شهری را به چاپ برساند.[14]از مراسم عروسی، اصطلاحات، ضربالمثلها و عقاید و خرافات و رسوم و دشنامهای متعارف تا مناسک پهلوانی، قیمت و نحوهی ورود و خروج به حمام عمومی تا قیمت یک دست چلوکباب، آداب اجارهنشینی و آیین عرقخوری، اصطلاحات بقالی و رمالی و کفاشی، کار معرکهگیرها، مارگیرها، بز رقصانها و خرس کشتیاندازها، پرده شمایلیها و تعزیهخوانها و مهرهگردانها، و صدها نکتهی مهم دیگر را در آثار جعفر شهری میبینیم. در مییابیم که طب سنتی و عطاری چگونه رسم رایج بود و حتی کار سقط جنین هم به همین راه انجام میشد. مردم باور داشتند که اگر «آبستن باشی یه دسته جعفری میخری آبشو میگیری سر میکشی... چند جور دیگر هم (هست) یه تیکه نبات لاهوری ور میداری، بچه میاندازی. بازم نمیخوای، آب پیاز قرمز با آب جوشنده و تاپالهی گاب سر میکشی. راحتترشم میخوای، فضلهی خرگوش زیر دومنت دود میکنی.»[15]
دانستن این جزئیات، به گمانم، به ارزیابی دقیقتری از دشواری کار رضاشاه در ترویج پزشکی و بهداشت تازه در ایران کمک میکند. در تهران زمان کودتا، وضع دارو و داروخانه هم سخت اسفناک بود. شخصی به نام میرزا غلامعلی «ریش تراشیدهی» متجددمآب، دوافروشیِ تازهای بر پا کرده بود که نه دعا، که دارو میفروخت. اما او مورد خشم و کینهی «شیخ اکبر مسئلهگو» قرار گرفت که از مسئلهگوهای رسوای آن زمان تهران بود. سوای «گناه» تجددخواهی، آن داروفروش به شیخ اکبر مسئلهگو باج هم نمیداد و اوباش همین شیخ گهگاه به بهانهی بابیگری به دواخانه «هجمه» میبردند.
تهران آن روزگار سیزده دروازه داشت. دوازده دروازهی اصلی همه «نشان از تقدس» و «اسلام» داشتند. هرکدام با منارهای همراه بود و بر آنها آیاتی از قرآن خطاطی شده بود.[16] همین دروازهها در کنار مساجد، به شهر «چهرهای اسلامی» میداد، چهرهای ملازم نامش در دوران ناصرالدینشاه که «دارالخلافهی ناصری» بود. دروازهی سیزدهم در سال ۱۸۸۹به نام دروازهی راهآهن حضرت عبدالعظیم ساخته شد.[17] تخریب همه، جز یکی از این دروازهها نتیجهی مخالفت رضاشاه با نمادها و بناهایی بود که به گمانش نشان عقبافتادگی ایران بود.
جعفر شهری از تهرانی میگوید که پنج محله داشت و نه خیابانهایش نام درستی داشتند و نه خانههایش شمارهای و نه ساکنانش نام خانوادگی. اگر کسی میخواست نامهای به خویشاوندی بفرستد، آدرس، به روایت شهری، چیزی به این مضمون بود: «از مشهد به تهران، حیاط شاهی، دم چنار بهدست کربلایی بقال رسیده زحمت کشیده به منزل حاج اللهیار رسانیده خدیجه خانم دریافت فرمایند، یا قبول زحمت کرده به حاج مهدی صراف کوچهی حولهبافها برسانند.»[18]...
کودتا از همان آغاز بر آن بود که بسیاری از حقوق شهروندی، از جمله امنیت، تحرک، پاکیزگی فضاهای عمومی، یکسانی شیوههای اندازهگیری وزن و روشن بودن قیمت کالا را تأمین کند.
در زمان آغاز سلطنت رضاشاه به گفتهی شهری، و نیز بهروایت دیگر کسانی چون فخرالدین شادمان که در آن زمان در تهران میزیستند، خندقها محل تجمع «الواط و اراذل و فقرا و غربا و کولیها و دزدان و فواحش و دراویش و قلندران بود.» بساط چرس و بنگ و حشیش هم معمولاً بهراه بود و بساط «دوغ وحدتش» شهرتی تمام داشت. در شبها اگر نور مهتابی بود، خندقها محل تمرین ساز و کمانچه و مطربهای مبتدی میشد. تهران آن روزگار محلی برای اجرای کنسرت موسیقی نداشت و تازه به همت علی وکیلی از دوستان نزدیک داور و از همراهان رضاخان، نخستین تئاتر مدرن تهران تأسیس شده بود. در همان تئاتر بود که قمر دو سال پیش از آغاز سلطنت رضاشاه کنسرتهای معروف خود را برگذار کرد، و برای نخستین بار، بیحجاب، کنسرت داد. مرتضی نیداود هنرمند برجستهی موسیقی آن زمان که دینش یهودی بود او را بر صحنه همراهی میکرد. به گفتهی جعفر شهری به لحاظ استقبال مردم، این کنسرت نه شش روز، آنچنان که در آغاز قرار بود، بلکه شش هفته ادامه داشت.[19]تصور چنین صحنهای در تهرانِ بعد از انقلاب ۱۳۵۷، شدنی نبود... .
تصاویر دارالخلافهی ناصری و منارههای شهری تنها نشان «اسلامی» بودن تهران نبود. ارگ دولت و تمام نهادهای قدرت به موازات شهرهای سنتی اسلامی، هم در شهر بود و هم از شهر جدا بود.[20]در شهر متجدد، شهروند و ساختمانهای دولتی بیش و کم در کنار هم زندگی میکنند. دولت خادم مردم است نه ارباب آنها. شمسالعماره و کاخ گلستان و اندرون و بیرون شاه و حرمسرایی که برای حدود نود همسر رسمی (و حدود پانصد نفر از کنیزان حرمسرا) ساخته بود، همه به دیوارهایی بلند از بقیهی شهر جدا بود[21]... .
در تهران آن زمان، ورود و خروج به شهر تنها بین اذان صبح و غروب شدنی بود. شبها محلهها در قرق «نایبها» و «داروغهها» و «قدارهبندان» بود. کوچهها تنگ و گلآلود بود. کوچه محل تردد درشکه و حیوانات باربر و مردان بود. اغلب پیادهرویی در کار نبود. رفتوآمد زنان در خیابان بیشتر محدود به زمانی بود که مردی همراهیشان میکرد. خانهها هم به اعتبار قوانین «عفاف» پنجرهای به خیابان نداشت... .
حتی در خیابانِ مثلاً متجددی چون لالهزار تا پیش از تغییرات دوران رضاشاه زنان تنها در ساعاتی معین و شرایطی مشخص حق حضور داشتند، آن هم همیشه همراه مردان. زنان عملاً از حضور در کوچهها و به طریق اولی قهوهخانهها محروم بودند. رضاخان چنین دارالخلافهای تحویل گرفت و در کمتر از بیست سال شهری با هویت و نمایی متجدد، با معماری سبک رضاشاهی تحویل داد. شهری که در آن زن و مرد، یهودی و مسلمان، و توانمند و تهیدست، به شکلی بیش و کم برابر حق رفت و آمد داشتند.
جعفر شهری در روایتی شیرین و شگرف نخستین سرنخهای دگرگونیهایی را باز میگوید که رضاخان و کابینهی کودتا در راه ساخت چنین تهرانی آغازیدند. رضاشاه در دوران سلطنتش به این سیاستها ادامه داد. نزد او سوای امنیت، نظافت و بهداشت از ملزومات یک شهر متجدد بود. حتی میتوان گفت بهداشت عمومی بخشی جداییناپذیر از مفهوم «امنیت» است و پاکیزگی فروشگاهها و رهایی از فریادها و نواهای ناخواسته نیز بخشی از این امنیتاند.
حرکت در جهت این نوع امنیت از همان آغاز کودتا شروع شد. در تهران قدیم، جعفر شهری میگوید که کابینهی کودتا دستور داد، «هر کاسب بهجز نانوا و کلهپز و حمامی باید دکان را از اول آفتاب باز و اول غروب تعطیل کند... هر نانوا مکلف است برای نانهایی که از تنور بیرون میآید سکوی آجری بسازد... هر خوراکیفروشی اعم از نانوا و قصاب و کلهپز و آبگوشتی و کبابی و یخنیپز و فرنیپز باید کف دکان خود را آجر فرش کند. سطح خیابان مخصوص چارپایان، گاری، درشکه و واگن، و پیادهروها مخصوص رفت و آمد پیادهها میباشد... سگهای خانگی باید قلاده شده زنجیر داشته باشند. سر بریدن حیوانات امثال گوسفند و مرغ و خروس در انظار و ملأ عام بهکلی ممنوع است. داد زدن توی کوچهها توسط طواف، دورهگرد طبقی، کاسه بشقابی، قبا ارخالقی، قفل و کلیدی، میوهفروشی، گردویی... و بفرما زدن چلویی و آبگوشتی و غیره ممنوع... مصرف تریاک و شیره در انظار و قهوهخانه ممنوع. هر کاسب باید سنگهای فلزی داشته باشد و آن را به نظر ادارهی اوزان بلدیه برساند. عموم فروشندهها موظفند بر روی اجناس خود مقوای قیمت نصب کنند. هیچکس از اهالی حق ندارد در معابر به دفع بول و غایط و قضای حاجت بپردازد. قدارهکشی و نزاع و عربدهکشی و حمل کارد، چاقو، قمه و قداره موجب مجازات سنگینی است. اجتماعات خیابانی قدغن است... معرکهگیری، مارگیری، تلکهگیری، گدایی، کلاشی، رمالی، دعانویسی و ولگردی ممنوع. آب خزینههای حمام باید هر هفته تعویض گردد. گاریها و چهارچرخها باید در شب چراغ و درشکهها باید نمره، بوق و چراغ داشته باشند. قدغن کردن رختشویی و ظرفشویی در سر نهرها... جلوگیری از شستشوی جنازهی اموات در خانه و دفن متوفیان در منازل و مساجد. قدغن کردن نقالی، سخنوری، مسئلهگویی.»[22]...
منابع متعددی حکایت از سلطهی قدّارهبندان و الوات و حتی داروغههای باجخواه در محلههای تهران، بهویژه بعد از غروب، دارند. بهعنوان مثال، جعفر شهری میگوید که در آن سالها، در کنار خیابان لالهزار، خیابانی هم به نام «خیابان لختی» وجود داشت. همین خیابان را بعدها سعدی نام گذاشتند. از این جهت خیابان لختیاش مینامیدند که «شاید در سراسر ۲۴ ساعت بیش از تعداد انگشتان دو دست عابر از آن عبور نمیکرد و حتی در روز روشن، در آنجا آدم لخت میکردند.»[23]
منابع متعددی نشان میدهند که همین ناامنی در بیش و کم همهی راههای کشور حاکم بود. کودتا از همان آغاز بر آن بود که بسیاری از حقوق شهروندی، از جمله امنیت، تحرک، پاکیزگی فضاهای عمومی، یکسانی شیوههای اندازهگیری وزن و روشن بودن قیمت کالا را تأمین کند. در عین حال، همانطور که در «حکم میکنم» بهصراحت آمده بود، آزادی قلم و تجمع که از جمله مهمترین حقوق شهروندی است، محدود شد. همزمان میخواهد برخی تکالیف شهروندی را نیز آموزش دهد، مثل رعایت مرز میان پیادهرو که مختص شهروندان است و سطح خیابان که به وسایل و حیوانات باربر تعلق دارد. در کتابهایی که در مورد تاریخ و شهرسازی دوران رضاشاه به چاپ رسیده است، سیاههی شگفتانگیزی از اساس در مورد اجزای گونهگون این نوع آموزش را میتوان دید. از قوانین مربوط به آغازِ بهموقعِ تئاتر و سینما تا قوانین مربوط به ساختمان و نظافت حمام عمومی و سلوک در پارکهای تازهی شهر.[24]
همانطور که در تهران قدیم شهری میخوانیم، پیش از این دستورالعملها نه سینماها ساعات منظمی برای شروع و پایان یک فیلم داشتند، نه مردم. میگوید، «مردم هنوز اول و آخر و وقت و ساعت و شروع و ختم نمیشناختند.» بهمحض خرید بلیط «وارد سالن شده از هر جای فیلم که بود به تماشا میپرداختند.» و چه بسا که «با همان یک بلیط شش ساعت در آنجا مانده شش نوبت همان فیلم را تماشا میکردند.»[25]تنها به اقتدار قانون میتوان شهروندی را که هر وقت دلش میخواهد وارد سالن میشود و یا وزیری را که هر زمان که راحت است جلسهای را میآغازد به انسانهایی بدل کرد که وقتشناساند و حرمت وقت خود و دیگران را میدانند.
آنچه رضاشاه در مرمت و بازسازی و بازآفرینی بخشهایی از کاخ گلستان انجام داد، سیاهمشقی بود برای آنچه در عرصهی معماری و شهرسازی در تهران و بهتدریج در کل کشور انجام داد.
رفتوآمد زنان هم هر روز بیش از پیش در خیابانهای شهر آزاد میشد. طبعاً صدور این بخشنامهها و اساسنامهها یک شبه سلوک شهری مردم را تغییر نمیتوانست داد. ابراهیم گلستان صحنهای سخت گویا از وضع شیراز پس از «قانون کشف حجاب» و نحوهی رفتوآمد مادر و پدرش در خیابان، هنگام بازگشت از یکی از نخستین جلسات مردانه و زنانه در شهر ترسیم کرده است؛ میگوید پدرش که از قضا از روشنفکران آزادیخواه شهر بود و حدود پانزده سال پیش از تصویب این قانون در روزنامهی گلستان از حق آموزش دختران دفاع کرده بود و به همین خاطر در و دیوار منزلش را مشتی غوغای اسلامپناه به کثافت آلودند، باز هنگام بازگشت از مراسم جلو راه میرفت و مادر گلستان، که خود زنی آزاده بود، چند قدمی از پس شوهر. هیچکدام انگار هنوز کنار هم راه رفتن را برنمیتابیدند[26]... .
آنچه رضاشاه در مرمت و بازسازی و بازآفرینی بخشهایی از کاخ گلستان انجام داد، سیاهمشقی بود برای آنچه در عرصهی معماری و شهرسازی در تهران و بهتدریج در کل کشور انجام داد. یکی از گامهای مهم در این راه ایجاد نقشهی جامعی برای تهران بود. برای این کار، رضاشاه از یکی از برجستهترین معماران و شهرسازان آن زمان اروپا کمک خواست. نامش ایمره فرانچک (Imre Francsek) بود. پدرش از معماران و شهرسازان برجستهی مجارستان بود. نوسازی شهر بوداپست کار او بود. ایمرهی دوم هم گام در راه پدر گذاشته و قرار بود مقام «معمار شهر بوداپست» را به او بسپرند... .
[فرانچک] گرتهای از یک طرح جامع برای تهران فراهم آورد و آن را بهرایگان به شهرداری تهران سپرد. پس از چندی طرح بهدست شهردار تهران، کریم بوذرجمهری رسید. آن را سخت پسندید، بهویژه که طرح را بدون توجه به منافع این فرد و آن گروه تهیه کرده بود. نهتنها از ایمره خواستند که از سر فرصت و نه بهسان سیاه مشق، طرح جامعی برای تهران بنویسد بلکه او را به رضاشاه هم معرفی کردند. میگویند به توصیهی رضاشاه در طرح «فرانچک» محلههای فقیرنشین حول و حوش سنگلج را ویران کردند تا به جایش ساختمانی برای بورس تهران بسازند.[27]فرانچک که دلبستگی عمیقی به معماری سنتی ایران داشت، در کار ساخت سردر جدیدی برای ساختمان مجلس شورای ملی نیز دست داشت... .
بازسازی کاخ گلستان یکی از نخستین کارهایی بود که به او محول شد. طرحی که او درانداخت ملهم از بازسازی کاخ بودا (Buda) در بوداپست بود، قصری قرون وسطایی که در سدهی نوزدهم بهعنوان مرکزی برای ساختمان دولتی بازآفرینی شده بود. او را در واقع باید بهسان یکی از سردمداران تجددی اغلب ناشناخته دانست که میکوشید با استفادهی کارکردی و بنیادی، نه تزیینی و صوری، از مایهی ساختارهای سنت معماری ایران، تجددی ایرانی-جهانی بیافریند. در طرح فرانچک برای کاخ گلستان، بخش مهمی از فضایی که پیشتر به حرمسرا و مسکن کارکنان و کنیزان حرمسرا و اصطبل سلطنتی تعلق داشت به فضای سبز بدل میشد. رضاشاه این طرح را نپسندید و آن محوطه را برای وزارت دادگستری و دارایی تعیین کرد. اما رضاشاه از کار فرانچک خوشش آمد و او را بهعنوان «معمار دربار» برگزید. حرمسرای ناصرالدینشاه به وزارت دارایی و ویرانهی کاخ نایبالسلطنهی احمدشاه به وزارت دادگستری بدل شد.
یکی از مهمترین آثار فرانچک بهعنوان «معمار دربار» طراحی هتل رامسر بود. طرحش برای هتل سخت زیبا بود. مشغول کار بود که روزی به رضاشاه خبر دادند فرانچک برخلاف قراری که با رضاشاه گذاشته بود قمار کرده است. در لحظهای از خشم لجامگسیخته، رضاشاه فرانچک را از کار برکنار کرد. اما زود متوجه شد که به اشتباهی در حسابداری دربار، حقوق فرانچک شش ماهی پرداخته نشده بود. رضاشاه به همراه فرانچک به دفتر حسابداری رفت و وقتی قضیه برایش روشن شد به اقتضای همان خشم، سیلی محکمی به رئیس حسابداری زد و هم دستور پرداخت حقوق عقبافتادهی معمار را صادر کرد و هم او را به کار طراحی هتل بازگرداند. خشم لحظهایاش یکسویهی داستان ساختن هتل رامسر است و سویهی دیگرش اندیشه و طرح درازمدتش برای ساختمان چنین هتلی به چند سال پیش و سفرنامهی مازندران بازمیگشت. حتی به روایتی تغییر نام روستای «سختسر» ــ جایی که هتل را در آن بنا کردند ــ به رامسر نیز به کمک و توصیهی فرانچک انجام شده بود. در این روایت، نام رامسر برگرفته از داستان زیبای ویس و رامین است… .
اندکی پس از همان «حکم میکنم» کار نوسازی تکیهی دولت را هم آغاز کرد. تکیهی دولت ساختمان سهطبقهی مدوری بود طراحی شده بر گرتههای اروپایی و به روایتی آلبرت هال لندن. ناصرالدینشاه به تماشاخانهی موسیقی دلبسته بود. در خلوت حرمسرا ارکستری داشت که «مطربان و حتی آوازهخوانان زن» را هم در بر میگرفت.[28]در اروپا سالن کنسرتی را دیده و پسندیده بود و شبیهاش را در تهران میخواست. ولی روحانیون از یک سو و تلاش دائمی ناصرالدینشاه برای اثبات اسلامپناهیاش از سویی دیگر سبب شد که سالن کنسرت به تکیهی دولت بدل شود و زنان و مردان دربار و شماری از اهالی شهر هر سال، در تعزیههای آن شرکت میجستند.
قسمتهای زنانه و مردانه البته جدا بود و در همهی تصاویر زنان در آنجا با چادرسیاه و روبندهی سفید حضور پیدا میکردند. اما حتی این تفکیک جنسیتی و پردهکشیها برای روحانیونی که هرگونه حضور اجتماعی زنان را گناه و خطرناک میدانستند، کفایت نمیکرد. در یکی از انگشتشمار روزنامههای آن زمان اعلامیه دادند که تکیهی دولت «کارخانهی بیعفتی» شده و نتیجهای جز «بیعصمتی» نداشته. میگفتند «ایجاد تکیهی دولت و افتتاح تئاتر و نمایش به اسم تعزیهداری، خانواده و عفت را مسخره و استهزای بیگانگان ساخته[29]... .
در سالهای بعد از کودتا و آغاز سلطنت رضاشاه، شمار فراوانی سینما و تئاتر در ایران ساخته شد. رضاشاه نخست در همان سال اول سلطنتش، بعد از حضور در کنسرتی که کلنل وزیری تدارک دیده بود، بر آن شد که تالار کنسرت بزرگی در تهران ساخته شود. حتی صحبت از تالاری بود که در آن بتوان اپرا اجرا کرد.
در دوران احمدشاه، گهگاه جلساتی سیاسی در آن محل برگذار میشد. اولین مرکز سربازگیری که در سال ۱۳۰۱ و پس از کودتا به کار آمد در همان تکیهی دولت برپا شد. در همان دوران نمایشگاه «امتعهی ایرانی» را نیز در همانجا برگذار کردند. سرانجام مجلس مؤسسانی که بساط سلطنت احمدشاه و دودمان قاجار را برچید، در بنای بازسازی شدهی همان تکیهی دولت برگذار شد. بخش مهمی از کار بازسازی تکیه را همان سربازان قشون نوپایی بهعهده گرفتند که نخستین جلسات تشکیلش را نیز در تکیهی دولت برگذار کرده بودند. با این همه، این بنا که شاهد لحظههایی مهم از تاریخ سدهی نوزدهم و بیستم ایران بود رو به ویرانی گذاشت و دولت رضاشاه تلاشی در حفظ و حراستش نکرد. بالاخره هم بر ویرانهی آن تکیه، شعبهی تازهای از بانک ملی ایران برساختند. گرچه میتوان و به گمانم میباید تأسیس بانک ملی را بهسان تلاشی بایسته برای استقلال مالی ایران و برانداختن سلطهی استعماری بانکهای روس و انگلیس بر اقتصاد ایران ارج داشت، در عین حال نمیتوان نابودی بنایی مهم و پرخاطره چون «تکیهی دولت» را خطا و قصوری از رضاشاه ندانست… .
در سالهای بعد از کودتا و آغاز سلطنت رضاشاه، شمار فراوانی سینما و تئاتر در ایران ساخته شد. رضاشاه نخست در همان سال اول سلطنتش، بعد از حضور در کنسرتی که کلنل وزیری تدارک دیده بود، بر آن شد که تالار کنسرت بزرگی در تهران ساخته شود. حتی صحبت از تالاری بود که در آن بتوان اپرا اجرا کرد. طرحهای اولیهی کار را شرکت اشکودا فراهم آورد.[30] به دلایلی که روشن نیست این طرح به جایی نرسید.[31] چند سال بعد رضاشاه پس از بازگشتش از ترکیه دوباره دستور ساختن اپرایی در تهران را صادر کرد. اسناد دولت ترکیه نشان میدهد که مقامات آن کشور به چه دقت و درایتی میخواستند به رضاشاه نمایشی نشان بدهند که به مذاقش خوش بنشیند.[32] سرانجام هم بر سر اپرایی از شاهنامه که «فریدون» نامش نهاده بودند به توافق رسیدند. رضاشاه از این اجرا سخت خوشش آمد و فکر ساخت اپرا دوباره جان گرفت. در سال ۱۳۱۵ کار ساختمان اپرای تهران آغاز شد.[33] حتی نوازندگان و آوازخوانانی از اروپای شرقی برای تعلیم هنرمندان ایران استخدام کردند. اما معماری که از پسِ جزئیات فنی طرح یک اپرا بربیاید در ایران نبود و کار را به معماری آلمانی سپردند. طرحش هرگز پایان نگرفت. گویا خطایی محاسباتی در کارش بود و پیش از پایان طرح کار را متوقف کردند. آغاز جنگ جهانی دوم کار ساختمان را یکسر به تعطیل و آنگاه به فراموشی کشاند. سالها بعد بر ویرانهی اپرا بانکی ساختند و گویا حتی صحنهی چوبی سخت پیشرفتهی آن را که از خارج خریده بودند، به بهایی ارزان به ترکیه فروختند[34]… .
هنگامی که رضاشاه تصمیم به پوشاندن خندقها و طرح تهرانی تازه گرفت و محلهها را درهم کوبید و خیابانهایی ساخت که چهار گوشهی شهر را بههم میپیوست، حتی برای آسفالت این خیابانها شرکت یا متخصص ایرانی نبود. رضاشاه در جزئیات طراحی این خیابان و چند و چون پر کردن خندقها نظارت داشت. گاه حتی به دست خودش طرحهایی برای چند و چون خیابان یا میدان یا پارکش میکشید. در خاطرات لئون تادوسیان، معمار ارمنی که در کاخ سعدآباد و کاخ مرمر نقشی مهم داشت، به نمونهای از این طرحهای البته مقدماتی برمیخوریم. او میگوید در چند سالی که با رضاشاه کار میکرد بیش از هزار بار او را دید[35]...
وقتی که در جلسهی دولت صحبت از تهیهی بودجه برای آسفالت خیابانها به میان آمد، رضاشاه گفته بود «میدانم در اروپا اول کابل و فاضلاب و برق میکشند. ما الآن احتیاج به آسفالت داریم. پول هم نداریم همهی کارها را با هم بکنیم،» میگوید «بگذارید به من بد بگویند.»[36]
پیش از خیابانبندیهای تهران در دوران رضاشاه، اولین خیابان «مدرن» تهران همان لالهزار بود. مثل ساعت شمسالعماره و خندق، آن هم تحفهی سفر ناصرالدینشاه به فرنگ بود. در پاریس، شانزهلیزه را دیده بود و چیزی شبیهاش را در دارالخلافه میخواست. معماری تهرانی این خیابان کوتاه را بر گرتهی خیابانهای برساختهی هوسمان در پاریس در انداخته بود. ولی آنچنان که محققان دربارهی این خیابان نوشتهاند، در دوران قاجار «لالهزار» عرصهای برای جولان اشراف و دولتمردان بود. اما در دورهی رضاشاه، با عجین شدن با زندگی روزمرهی شهرنشینان، به عرصهی فراغتی مردمی و عمومی بدل گشت... .
اولین سینماها و تئاتر پایتخت در همین خیابان بهراه افتاد و عشقی و عارف بهترین نمایشنامههای خود را در سالن گراند هتل آن به نمایش گذاشتند. قمر هم کنسرتهای تاریخی خود را در همین گراند هتل اجرا کرد. در زمان رضاشاه، نهتنها لالهزار شاهد تحولات کمی و کیفی فراوانی شد و شمار تازهای کافه و سینما و تیمچه و مغازه در آن پدید آمد، بلکه آن خیابان در ذهن و خاطرات دستکم دو نسل از ایرانیان تصویری رمانتیک بجا گذاشت... .
اما خیابانهای تهران رضاشاهی تفرجگاه اعیان و اشراف نبود، برای رفتوآمد زنان و مردانی بود که از کوچههای تنگ و گلآلود و تختهبند سنت وا میرهیدند و در کار و تجارت و تحصیل و تفرج حرکت میکردند. برخی از محققان و حتی بعضی از فرنگیهای مسافر در تهران از اینکه «مساجد و دیگر یادگارهای گذشته» خراب میشد و خیابانهایی پهن و مشجر جای آن را میگرفت، مینالیدند. [37]
شکی نیست که در خیابانهایی که رضاشاه میساخت، مسجد و تکیه و سقاخانه نماد و نمود محله و شهر نبود. از منظر نمای شهری، تهران بهتدریج از معماری عرفی و متجدد برخوردار میشد. هر روز، بیشتر و بیشتر، بناهای دولتی و مدارس و دانشگاهها، سینماها و پارکها و میدانها معرف و نماد شهر میشد. در بازسازی شهر تهران، «۱۰۸ کیلومتر مربع یا ۹ درصد کل شهر به میدان یا خیابان و پارک و اماکن عمومی بدل شد.»[38]... .
امجدیه و دانشگاه تهران، پارک ملی و کتابخانه و موزهی ملی از مهمترین بناهای این دوراناند. در بسیاری از میدانهای تهران نهتنها گلکاری میکردند بلکه مجسمه را هم برای تزیین فضا به کار میبستند. گاه مجسمهی رضاشاه و زمانی مجسمهی بزرگانی چون فردوسی و نادرشاه... .
تهران رضاشاهی تفرجگاه اعیان و اشراف نبود، برای رفتوآمد زنان و مردانی بود که از کوچههای تنگ و گلآلود و تختهبند سنت وا میرهیدند و در کار و تجارت و تحصیل و تفرج حرکت میکردند. برخی از محققان و حتی بعضی از فرنگیهای مسافر در تهران از اینکه «مساجد و دیگر یادگارهای گذشته» خراب میشد و خیابانهایی پهن و مشجر جای آن را میگرفت، مینالیدند.
همانطور که جلال متینی در نوشتهای با عنوان «ریشهی خیابان در ایران» نشان داده است، از دوران باستان هم مفهوم و هم پدیدهی خیابان در معماری ایران جا داشت و در خدمت «ارتباط» و «دفاع» از شهر بود.[39] محمد دبیر سیاقی هم در نوشتهای دیگر از خیابانهایی چون چهارباغ در اصفهان یاد میکند که «محل سیر و گشت و احتمالاً نوعی تفرجگاه در عصر صفویه بود. گاه پیادهرو هم داشتند.»[40] به دیگر سخن، خیابانسازی نسخهبرداری از غرب نبود، بازگشت به پدیدهای ایرانی بود. بعضی از محققین حتی ادعا کردهاند که همان شانزهلیزهی محبوب سلطان «صاحبقران» را بر گرتهی خیابانهای اطراف میدان نصف جهان ساخته بودند.[41] برخی محققان تاریخ هنر اروپا و تجددش به این نکته اشاره کردهاند که در دوران نوزایش در شهرهای ونیز و فلورانس و واتیکان نفوذ هنر و معماری ایرانی سخت گسترده بود.[42]
رضاشاه نهتنها در طرح و ساخت خیابانهای تهران نظارت مستقیم داشت، بلکه نسبت به نظافت این خیابانها هم حساسیتی تمام نشان میداد. روزی از خیابان پهلوی میگذشت که از مرکز شهر تا نزدیکی کاخ سعدآباد امتداد داشت. در طرح نوسازی تهران، چهار خیابان اصلی شرق و غرب و شمال و جنوب شهر را در خطی مستقیم پیوند میزد. اولین خیابانی که در این طرح ساخته شد خیابان پهلوی بود که دفتر کار رضاشاه و مرکز شهر را به شمیران و کاخ سعدآباد وصل میکرد. در یکی از روزها که رضاشاه از دفتر به کاخش میرفت متوجه شد برگهای پاییزی بر زمین ریخته و خیابان را کثیف کردهاند. به راننده گفت، «ماشین را متوقف کن. برگی برمیدارد و به راننده میگوید همین برگ را ببر بده به شهردار. اگر هم نبود آن را روی میزش بگذار.»[43] راننده هم دستور رضاشاه را اجرا کرد. شهردار با دیدن آن تکبرگ پیام پنهان در آن را دریافت، و بلافاصله دستور نظافت خیابانها را داد.
حساسیت رضاشاه به نظافت خیابانی که محل تردد روزانهاش بود محدود نمیشد. هرجا که سر میزد ــ از ادارهی دولتی و سربازخانه، از خیابانهای شهرهای دیگر و حتی جادهها ــ به پاکیزگی توجه داشت. حتی بیش از این به نظافت کاخها حسّاس بود. هر روز یک بار «اتاقهای کاخ را بازدید میکرد» و همهجا «دستمال سفید جیبی» خود را بر در و پنجره میکشید و اگر گردی بر آن مینشست کارمندان را مورد مؤاخذه قرار میداد. در کاخ خودش به عمد «تهسیگاری را اقلاً نیم متر زیر فرش میانداخت و اگر بعد از چند روز هنوز آنجا بود، بازخواست میکرد.»[44] در سرکشی به ادارات دولتی و سربازخانهها هم چنین روشی داشت. در سربازخانهها پیش از هرجا سری به آشپزخانه میزد تا میزان پاکیزگی آن را بداند. گاه با سربازان همخوراک میشد تا کیفیت تغذیه را دریابد... .
سویهی دیگر سلوکش را در کار ساختن فروشگاههای منطقهی دربند میبینیم. گفته بود مردم در تابستان «سراغ کلهپاچه و کباب» میروند، باید چند باب مغازه را به این دو گروه داد. تأکید میکرد که باید «خیلی تمیز و لطیف» باشند و «طباخانِ باسلیقه» بهکار گرفته شوند. میگفت باید رستورانها به شکلی باشند که ایرانی و خارجی هردو راغب به مراجعه به این مغازهها باشند. همانگونه که در طرح راهآهن سراسری میخواست کل کشور را پذیرای گردشگر ایرانی و خارجی کند، در طرح تهران هم به فکر توریسم بود و نگاهش تنها به توریست ایرانی نبود. روزی سرانجام خود به سرکشی بازار رفت و در کبابی و کلهپزی خوراک خورد. در آن سرکشی از آجیلفروشی که مغازهاش را خوب تزیین کرده بود و سوای چراغ، چند قناری هم گذاشته بود خوشش آمد. درجا دستور داد «سرپرستی کل مغازههای میدان» را به همین آجیلفروشی بسپرند و «اجارهی مغازه را هم از او در ازای این سرپرستی نگیرند.»[45] پس از صد سال، هنوز همین بازار را یکی از خوشنماترین بازارهای تهران میدانند.
اگر بازار دربند نمونهی بارز توجه رضاشاه به جزئیات و تزیینات معماری بود، طرحش برای نوسازی میدان سپه به اجزاء کلی نگاهش به تجدد و شهرنشینی در این روزگار دلالت دارد. یکی از مورخان تاریخ معماری طراحی این میدان و ساختمانهایش را نمونهی سبک کار و نگرش رضاشاه میداند. میگوید از سویی خواستار پاسداری از هویت ملی ایرانی بود و به همین خاطر به سنتهای کهنسال معماری ایران دلبستگی ویژهای داشت. از سویی دیگر، طرفدار پذیرفتن برخی شیوهها و تکنیکهای معماری مدرن غرب بود و میدان سپه را تجلی این نوع اندیشه میدانست. انگار طرح و نمای هر ساختمان به اندازهی جغرافیای جایگاهش در میدان بخشی از طرحی اندیشیده بود. رجبی مینویسد «در شمال میدان، عمارت شهرداری و در جنوب میدان، تلگرافخانه... و در غرب میدان پس از داروخانهی سپه، در خیابان سپه، ادارهی زیبای پست و در شرق میدان مشق کاخ شهربانی و در شمال میدان مشق، وزارت جنگ و هنرستان دختران و در شمال غربی میدان مشق، کاخ وزارت امور خارجه و باشگاه افسران و در جنوب غربی میدان مشق، موزهی ایران باستان و کتابخانهی ملی، در امتداد جبهی شمالی کاخ شهربانی عمارت ثبت کل» بود.[46] معماری هریک از این بناها تاریخچهای متفاوت و شگفت دارند. هرکدام برساختهی همان روش برای یافتن تجددی ایرانی-جهانی بود. جمعشان در یک مجموعه بیان همان روایت از معماری بهسان «سیاست با سنگ» است. هریک از این بناها نهتنها در کارکرد که در ساختار انگار فشردهی معماری رضاشاهیاند. موزهی ایران باستان را دیگران بهعنوان «عالیترین نمونهی معماری رضاشاهی مکتسب از هنر معماری ساسانیان» دانستهاند و آن را بارها وصف و شرح کردهاند.[47] کاخ شهربانی عظیمترین بنای مجموعه بود و از معماری هخامنشیان الهام پذیرفته بود و نظر رضاشاه در مورد اهمیت بیبدیل امنیت در راه تجدد را تجلی میبخشید. اما برخی معتقدند «کاخ وزارت امور خارجه یکی از بناهای بینظیر تهران و ایران» بود و منبع مستقیم الهام طرحش کعبهی زرتشت، یکی از بناهای استوار هخامنشیان در آرامگاه شاهان هخامنشی در نقش رستم است.[48] تا قبل از رضاشاه «بناهای عمومی هر شهری از جمله تهران به «آبانبار و مسجد و کاروانسرا و سراهای سلطنتی و حمام عمومی» محدود میشد. اما در شهرسازی رضاشاهی، نه تنها این میدان بلکه گوشه و کنار تهران، از ورزشگاه امجدیه و دانشگاه تهران، از مجلس شورای ملی تا کتابخانهی ملی، بناهایی عمومی و نماد دولتی نوپا و نوساز بودند.
در یکی دو سال اخیر، تحقیقات ریزبینانهی رضا علیرضاییان نقش برجستهی معماران چک و مجارستانی در طراحی برخی از این ساختمانها را بررسیده و نشان داده است که هنوز چقدر در کار شناخت ابعاد تجدد در معماری ایران در آغاز راهیم.[49] در روایت رجبی، تأثیر معماری رضاشاهی در شکل و کارکرد خانههای مردم به اندازهی همین دگرگونی در نمای شهر دورانساز و ریشهای بود.
این نوع دگرگونیها محدود به تهران نبود. بازسازی شهر همدان در آن سالها نمونهای دیگر از طرحی جامع برای نوسازی شهر و دگرگونی نما و کارکرد محلهها و معماری خانهها بود. گروهی چندنفره از معماران ایرانی و خارجی زیر نظر مهندس شهرساز آلمانی به نام کارل فریش با ساختن خیابانهایی که به میدانهایی مشجر میرسید چهرهی شهر را دگرگون کردند... .
یکی دیگر از نمونههای نظر و نظارت رضاشاه در زمینهی معماری و نوسازی شهر را میتوان در تجربهی ساختن ورزشگاه امجدیه دید. روزی رضاشاه از دور، نمای ساختمان بزرگِ در دستِ ساختی را دید، پرسید این بنایی که به یک قلعه میماند چیست؟ گفتند ورزشگاه است. واژهی ورزشگاه مانند صدها واژهی دیگر برساختهی فرهنگستان آن زمان بود که برای نهادها و پدیدههای نوپا واژههایی تازه یا میساخت یا مییافت. گاه هم واژههای نفوذی در زبان فارسی را با واژههایی بومی جایگزین میکرد. رضاشاه به بازدید بنا رفت و آن را پسندید و امر کرد همین نوع بنا را در دیگر شهرهای کشور هم بسازند.[50] بسیاری از شهرها بهتدریج صاحب ورزشگاه شدند. امجدیه تا زمان ساختن ورزشگاه آریامهر در دههی پنجاه مهمترین ورزشگاه پایتخت بود.
به روایتی مردمی شدن تجربهی تماشای فوتبال و تبدیل تدریجی آن از ورزشی تفننی به جریانی حرفهای همه از امجدیه آغازید.[51] در برخی شهرهای دیگر هم رویه همین بود. بهعلاوه بیش و کم در همان زمانِ ساختن این ورزشگاهها، ورزش در مدارس دخترانه و پسرانه اجباری شد. تیمهای ورزشی شکل گرفت و نهتنها ورزش و سلامت جسم که تماشای مسابقه در زمرهی حقوق و تفریحات مردم بهشمار آمد. تأسیس باغهای ملی و کتابخانههای محلی در شهرهای گوناگون سویهی دیگری از همین فرایند تجدد بود... .
در زنجان، شهرداری دوراندیش به کمک دو شهروند خیّر و با استفاده از دو برادر معمار (مشتی اکبر معمار و مشتی اسماعیل بنا) رختشورخانهای عمومی با فضایی سرپوشیده برای زمستانهای سرد بنا کردند. شبانهروز باز بود و زیبایی و ظرافت بنا چنان است که امروز آن را بهعنوان موزهی مردمشناسی ارج میدارند.[52]
نمونهی دیگر همکاری مردم در ساخت شهر متجدد، تجربهی شهر یزد است. در آنجا شهروندان بهویژه زرتشتیان و انجمنهای خیریهشان نهتنها یکی از میدانهای قدیمی شهر را نوسازی کردند و در آن ساعتی که نماد تجدد است کار گذاشتند بلکه مجموعهای از مدرسه و پرورشگاه ساختند. آزادی این زرتشتیان در ساخت بنا و تغییر نمای شهر آشکارا تحول جامعهی ایران نسبت به دوران قاجار را نشان میدهد. در آن زمان که قبر حافظ در شیراز مخروبه بود زرتشتی خیّری آرامگاهی بر آن بنا کرد. اما به دستور ملایان آرامگاه را به این عنوان تخریب کردند که گبر نمیتواند در ساختن مقبرهی مسلمان دستی داشته باشد. چند سال بعد گدار فرانسوی طرح مقبرهی کنونی حافظ را در انداخت.[53]
روزی دیگر از دفتر کارش که مجاور مدرسهی تربیت بود صدایی نمیشنید. این مدرسهی دخترانه به همت جامعهی بهائی ایران از مدتها پیش مشغول به فعالیت شده بود. رضاشاه از صدای شنیدن بازی بچهها در مدرسه خوشحال میشد. روزی که «سر و صدای بچهها نمیآمد» بهبودی را نزد خود خواند و دستور داد «برو مدرسه ببین چرا صدا نمیآید.» معلوم شد مدرسه را به مناسبت فوت یکی از شخصیتهای بهائی تعطیل کردهاند. رضاشاه وزیر فرهنگ وقت، علی اصغر حکمت را احضار کرد و گفت «یک مملکت، یک فرهنگ و یک برنامه باید داشته باشد.» گفته بود «من مدارس خارجی را که محل تبلیغ بود جمعآوری کردم حالا پشتگوشم برنامهی جداگانه برایم درست کردهاند.»[54] مدیران مدرسه با شوقی افندی، رهبر آن زمان دیانت بهائی تماس گرفتند و دستور دولت را در منع تعطیل کردن روزهای ویژهی مذهبی به غیر از آنچه دولت مجاز میداند با او در میان گذاشتند و کسب تکلیف کردند. او هم بر ضرورت تعطیل روزهای ویژهی مذهبی تأکید کرد و در نتیجه، با دستور رضاشاه، مدرسهی تربیت تعطیل شد.[55]... .
از مجموعهی ساختمانهایی که در سیاههی «ساختمانهای مهم معماری عصر رضاشاه» آمده از ۷۶ ساختمان ذکرشده «سی بنا مربوط به مدرسه و دانشگاه است، شانزده کارخانه و هجده ادارهی دولتی و سیاسی و نظامی.»[56] حتی از این ارقام گویاتر شمار ابنیهی اسلامی است که در دوران رضاشاه بازسازی و مرمت شد. در این دوران گزیدهترین طرحهای مرمت معماری در مساجدی چون مسجد شاه، مسجد شیخ لطفالله، مسجد جامع قم و یزد و اصفهان و نیز بقعهی شیخ صفیالدین اردبیلی و سید بنکدار انجام شد. بسیاری مساجد و مدارس اسلامی مورد مرمتهایی کمدامنهتردارتر واقع شدند. بهعلاوه، در این دوران مساجد و مقبرههای مسلمانان متعددی به همت مردم مرمت و گاه بازسازی شد.[57] صدها کتابخانه و بیمارستان و پارک و بازار در همان سالها ساختند که در بیش و کم همهی موارد، مصالح و مایههای زیباییشناختی محلی را با کارکرد مدرن آن نهاد در میآمیختند.
در کار معماری برخی از کارخانههایی که در آن زمان ساخته شد، ترکیبی از معماران ایرانی و برخی از برجستهترین معماران جهان مشارکت داشتند. رضاشاه پیوسته بر تعلیم معماران ایرانی به دست این استادان پرآوازه تأکید میکرد. والتر گروپیوس که از پیشگامان معماری مدرن است و در آمریکا و اروپا، بهویژه آلمان که زادگاهش بود، تأثیراتی ژرف و ماندگار گذاشت، و نیز پیتر بهرنس که در آن زمان سرآمد معماران صنعتی جهان بود، هر دو در ایرانِ آن زمان کارخانههایی تأسیس کردند.[58] در عین حال باید به یاد داشت که در آن سالها معماران ایرانی و گاه خارجی، بهویژه گودار و ماکسیم سیروی فرانسوی صدها مدرسه طرح کردند که نهتنها سردر ورودی همه به کاشیکاری زیبای ایرانی و شعری به فارسی آراسته بود بلکه هریک از این بناها برگرفته از مایههای زیباییشناختی و مصالح بومی آن شهر بود. بسیاری از اشعاری را که بر سردر این مدارس خطاطی میشد ملکالشعرای بهار به مناسبت خاص آن کار و ساختمان سروده بود. اکثر کارهای خطاطی را هم عمادالکتاب برعهده داشت که کاتب ویژهی رضاشاه بود...
[1] برای بحث دربارهی نظرات فوکو در مورد چند و چونِ رواج رک. به:
Michel Foucault, Discipline and Punish: The Birth of the Prison, trans. Alan Sheridan (New York: Pantheon Books, 1977), 200-250.
[2] مصطفی کیانی، معماری دورهی پهلوی اول، تهران. پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۸۸، صفحهی ۱۹.
[3] Tallinn Grigor, “The King’s White Walls: Modernism and Bourgeois Architecture.” in Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran, edited by Bianca Devos and Christoph Werner, London and New York: Routledge, 2013, pp. 95-118.
[4] محققان متعددی از بوردیو تا گرین بالت در این باره نوشتهاند. رک. به:
Stephen Greenblatt, “Toward a Poetics of Culture,” in Learning to Curse, New York, 1990, pp. 146-160.
[5] عباس میلانی. «مجلۀ کاوه و مسألۀ تجدد». ایرانشناسی، شمارۀ ۷، پاییز ۱۳۶۹، صفحات ۱۱۹ تا ۱۴۰.
[6] برای بحث نظرات این گروه رک. به: عباس میلانی، «کارنامۀ قزوینی و کارنامۀ روشنفکری ایران»، بیبیسی فارسی. ۱۰ مهر ۱۴۰۰.
[7] سید احمد جان پولاد، سرگذشت یک افسر ایرانی از جنگهای استقلال تا عملیات رهایی آذربایجان. تهران: انتشارات ستوده، ۱۳۸۵.
[8] فرایند بازگشت ایرانیان حتی پس از آغاز سلطنت رضاشاه نیز ادامه یافت. برای نمونه در سال ۱۹۳۲ دولت شوروی به مهاجران ایرانی اعلام کرد که باید یا شهروندی شوروی را بپذیرند یا به ایران بازگردند. طبق گزارش سفارت انگلیس در ایران، از فوریه تا اکتبر ۱۹۳۶ بیش از ۴۵ هزار ایرانی بازگشت به ایران را بر ماندن در شوروی ترجیح دادند. رک. به:
Iran Political Diaries, vol. 9, p. 54.
[9] مشفق کاظمی. تهران مخوف. تهران: کتابخانۀ ابن سینا، ۱۳۳۱.
[10] برای مثال مرتضی رزاق پور، «نقد جامعهشناسی تهران مخوف» متنپژوهی ادبی، شماره، خرداد ۱۳۸۷، ص ۲۷ تا ۵۳.
[11] مشفق کاظمی، همان، ص ۶. نمونهی دیگر این بحث را در مقالهی زیر میتوان یافت:
Rasmus Christian Elling, “Urbanizing the Iranian Public: Text, Tehran and 1922.” Middle Eastern Studies 55, no. 3 (2019): 301 to 331.
[12] کتاب والتر بنیامین که به فارسی هم ترجمه شده است شرحی دقیق از تحولات پاریس در اوج رواج تجدد بود. رک. به:
Walter Benjamin, The Arcades Project. Cambridge: Harvard University Press, 1999.
پاموک در رمانی پرآوازه تجربههای جوانی خود در استانبول را روایت میکند و ماجرای عشقی را بازتاب میدهد که زیر فشار ملاحظات و مداخلات سنتی ناکام ماند. او سالها بعد در همان شهر موزهای بنا میکند که با عنوان Museum of Innocence شناخته میشود و مجموعهای گسترده از اشیای مربوط به دوره و فضای آن رمان را در خود جای داده است؛ از بلیطهای سینما و وسایل روزمره تا مبلمان و تصاویر شهر که اکنون برای بازسازی زیست جهان آن دوره ارزش اسنادی یافتهاند. برای کتاب پاموک رک. به:
Orhan Pamuk, The Museum of Innocence. New York: Alfred A. Knopf, 2009.
[13] برای بحث بسیار گیرای زندگی جعفری و سختیهایش و چند و چون آغاز کارش به چاپ و نشر کتاب؛ رک. به: عبدالرحیم جعفری، در جستجوی صبح، تهران، روزبهان، ۱۳۸۳.
[14] کتابهای جعفر شهری، شکر تلخ و تهران قدیم در آن زمان نشر یافت. این دو کتاب را میتوان نوعی دانشنامهی فرهنگ و زبان عامیانهی مردم تهران در آغاز سدهی بیست دانست رک. به:
جعفر شهری، شکر تلخ. تهران، امیرکبیر. ۱۳۵۲.
جعفر شهری، تهران قدیم. امیرکبیر. ۱۳۵۶.
[15] جعفر شهری، شکر تلخ، ص ۳۷۹.
[16] رک. به:
Mina Marefat, Building to Power (PhD diss., Massachusetts Institute of Technology, April 1988), p. 56.
[17] ناصر تکمیلهمایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، دارالخلافۀ ناصری، جلد دوم، تهران، پژوهشهای فرهنگی، شهرداری تهران، ۱۳۷۸.
[18] جعفر شهری. شکر تلخ، ص ۳۷۹.
[19] جعفر شهری. تهران قدیم، ص ۳۰۲.
[20] Mina Marefat. pp. 38-40.
[21] Ibid. p. 39.
[22] جعفر شهری. تهران قدیم. جلد اول. ص ۱۳۶-۱۴۰.
[23] همان، ص ۳۱.
[24] برای دستچینی از این قوانین و مقررات و نشر آنها در روزنامۀ اطلاعات آن زمان رک. به جلیل یکدانه و زردشت هوشور، وقایع مملکت علّیۀ ایران: روزنامۀ اطلاعات، ص ۳۰۵-۳۱۵. تهران. ۱۳۹۶.
[25] جعفر شهری، همان، ص ۲۸۴.
[26] ابراهیم گلستان، گفتگو با عباس میلانی. در طول سالها بارها این صحنه را تعریف میکرد. چند جا هم از جمله در نامه به سیمین، به صحنههایی مشابه از شیراز دوران رضاشاه اشاره کرده است. این صحنهها را در مقالهی «صیاد سایهها» بررسی کردهام.
[27] اطلاعات مربوط به فرانچک را از متن انگلیسی کتاب رضا علیرضاییان نقل میکنم. اصل کتاب به کمک دولت چک و زبان چکی چاپ شد. متن انگلیسی را که صفحات دقیق نداشت و به هم پیوسته بود به مهر ایشان دریافت و مطالعه کردم. ایشان در سخنرانی بسیار پرباری در دانشگاه استنفورد به بسیاری از این نکات اشاره کردند. رک. به:
Reza Alirezaaian, Skoda Works in Tehran: The Architects of the First Pahlavi Dynasty, 1932-1948.
[28] در منابع مختلف از جمله خاطرات تاجالسطنه به این دلبستگیهای قبلهی عالم اشاره شده است. برای بحث دقیق تاریخی این مسئله رک. به روحالله خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، جلد اول، تهران، ۱۳-۵۱.
[29] علیرضا قاسمخان، «تکیۀ دولت: امر بودن یا نبودن» در تکیۀ دولت. تهران: نشر اطراف، ۱۳۹۹. ص ۱۲۹.
[30] علینقی عالیخانی، خاطرات علینقی عالیخانی. تهران: انتشارات طرح نو، ۱۳۷۷.
[31] در نوشتهی «ردپای ساختمان اپرا» از کتابی به نام تهران پریروز به شمهای از این تاریخ اشاره شده است. این متن را به لطف کیوان خسروانی بهدست آوردهام.
[32] برای شرح دیدار رضاشاه از این اپرا رک. به روزنامهی ترکی:
Cumhuryat, June 20th, 1934.
[33] رک. به:
Pejman Akbarzadeh, “An Introduction to the History of the Tehran Opera” (unpublished manuscript.
Pejman Akbarzadeh. “An Introduction to the History of the Tehran Opera Company, 1967-1979”, in “Iran Amplified”, edited by Nahid Siamdoust and H. E. Chehabi. ILEX, Boston, 2026. p. 222-245.
[34] مسئلهی فروش برخی از اجزاء ساختمان را از معمار سرشناس کیوان خسروانی شنیدهام. کیوان خسروانی ــ گفتگو با عباس میلانی؛ ۱۲ ژانویهی ۲۰۲۴.
[35] رک. به: «گفتگو با خالق شگفتانگیزترین کاخهای ایران: بیش از هزار بار رضاشاه را ملاقات کردم.»
Asiran, April 30, 2025.
[36] همان، ص ۳۵۳.
[37] حسین لرزاده. خودزندگینامهی استاد حسین لرزاده. به کوشش محمد حسن حامدی. تهران: نشر هنر اسلامی در معماری، ۱۳۸۰. ص ۱۹.
[38] Tallinn Grigor, pp. 84-88.
[39] جلال متینی، ایراننامه، سال اول، شمارهی اول، پاییز ۱۳۶۱، ص ۵۷.
[40] محمد دبیرسیاقی، «خیابان»، خراسانپژوهی، شماره ۱، بهار و پاییز ۱۳۷۹، ص ۱۹۶-۲۰۸.
[41] مثلاً رک. به:
Afsary, Shermineh, and Ehsan Ahmadi. “The Design of Urban Green Corridors and Infrastructure: A Comparison between ‘Charbagh Avenue’ in Isfahan and ‘Champs Élysées Avenue’ in Paris”. Paper presented at the International Congress on Sustainability in Architecture, Civil and Urban Development at the Beginning of the Third Millennium, National Association of Iranian Architects, Tehran, July 2015.
[42] برای بحث درخشان این مسئله از جنبهی زیباییشناسی رک. به:
Brown-Hejazi, Alexandrina. “The Art of Diplomacy: Visual Exchange Between Italy and Iran, 1600-1650”. PhD diss., Stanford University, 2022.
[43] سلیمان بهبودی، همان، ص ۳۶.
[44] همان، ص ۳۵۸.
[45] بهبودی، همان، ص ۵۶.
[46] پرویز رجبی، همان، ص ۴۳.
[47] همان، ص ۴۴.
[48] همان، ص ۴۴.
[49] Ali Rezaaian, op cit.
[50] Salari Sardari, Mohadeseh. op. cit.
[51] برای بحث رواج ورزش و فوتبال در سدهی بیست ایران رک. به:
H. E. Chehabi, “A Political History of Football in Iran.” Iranian Studies, no 4. p. 35.
[52] رک. به: «رختشورخانه: تنها بنای جهان با کاربردی مخصوص برای رختشویی بانوان». خبرگزاری مهر، ۲۶ اسفند ۱۳۹۴.
[53] Salari Sardari, Mohadeseh. op. cit.
[54] اطلاعاتش دربارهی جزئیات خیابانهای تهران نمونهی این نوع اطلاع و نظارت بود.
[55] برای شرح بسته شدن مدرسه رک. به: یاسمن رستم کلالی، مدرسهی دخترانهی تربیت تهران، مشارکت بهائیان ایرانی و امریکایی در آموزش مدرن. (در گفتگویی با شهروز تجارتی او که با اسناد مربوط به این مکاتبه آشنایی داشت این اطلاعات را در اختیارم گذاشت).
[56] اسکندر مختاری طالقانی. میراث معماری مدرن. تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۹۶. ص ۲۸۷-۳۲۰.
[57] افسر، کرامتالله؛ موسوی، احمد (۱۳۵۵)، پاسداری از آثار باستانی در عصر پهلوی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر؛ نیکزاد امیرحسینی، کریم (۱۳۳۵)، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان: چاپخانۀ داد اصفهان؛ سجادی نائینی، سید مهدی (۱۳۸۷)، معماران و مرمت گران سنتی اصفهان. به کوشش گیتی آذر مهر. اصفهان: مرکز اصفهانشناسی و خانۀ ملل، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان؛ روزنامۀ اطلاعات، ۱۳۰۵ تا ۱۳۱۶؛ ورجاوند، پرویز (۱۳۵۶)، نگاهی به پیشینۀ تعمیر برخی از بناهای تاریخی اصفهان (یادی از شادروان استاد معارفی معمار بناهای تاریخی)، هنر و مردم، شمارهی ۱۷۵؛ هنرفر، لطفالله ۱۳۵۰)، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان (آثار باستانی و الواح و کتیبههای تاریخی در استان اصفهان)، اصفهان: نشر ثقفی؛ روزنامۀ ارژنگ، سال نخست، اصفهان، ۱۳۰۴، شمارهی ۲۰؛ نیکزاد امیرحسینی، کریم (۱۳۳۸). فهرست و راهنمای ابنیۀ تاریخی اصفهان. تهران: پروین؛ بهشتیان، عباس (۱۳۵۵) «معارفی بسیاری از بناهای باستانی را از خطر ویرانی نجات داد»؛ در آگاهینامۀ سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، شمارهی ۱۰؛ سالنامۀ معارف استان اصفهان (۱۳۱۴)، ادارۀ کل معارف اصفهان؛ ساکما (سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران)، شمارههای 291000513؛ 2400006137؛ کارنگ، عبدالعلی (۱۳۴۶)، آثار و ابنیۀ تاریخی تبریز، تبریز: شفق؛ باباحاجیان، فهیمه (۱۳۹۴) «فنشناسی و آسیبشناسی تزئینات نمای شمالی مسجد بایزید بسطامی جهت ارائه طرح حفاظتی»، استاد راهنما: علیرضا رازقی. دانشگاه هنر تهران، دانشکدۀ حفاظت و مرمت؛ آزاد، میترا (۱۳۹۲) «تداوم معماری مذهبی ساسانی در مسجد تاریخانۀ دامغان»، نشریۀ صفه، تابستان، دورۀ بیست و سوم؛ روزنامۀ کوشش، سال ۳، شمارهی ۱۰۹، ۲۰ آبان، ص ۳؛ دیباج، عبدالعلی (۱۳۴۶)، آثار و ابنیۀ تاریخی آذربایجان، شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران؛ سامی، علی (۱۳۶۳)، شیراز شهر جاویدان، شیراز، لوکس (نوید)؛ روزنامۀ اقدام، سال ۶، شمارهی ۴۸۰، ۹ اسفند، ص ۲؛ نخعی، حسین (۱۳۹۷)، مسجد جامع ورامین، بازشناسی روند شکلگیری و سیر تحول، تهران: روزنه؛ کریمی، بهمن (۱۳۲۷)، راهنمای آثار تاریخی شیراز، تهران، چاپخانۀ بانک ملی ایران؛ و
Iranian Cultural Heritage Handicrafts and Tourism Organization. (2003). Periodic Report - Second Cycle: Section II - Takht‑e Soleyman (Nomination File 1077) [PDF file]. UNESCO World Heritage Centre; https://library.richt.ir/site/catalogue/101220
[58] فریار جواهریان، معماری صنعتی در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، ۱۳۸۹.
