Aleksandr Solzhenitsyn traveling to Oslo by boat on Feb. 25, 1974, soon after his expulsion from the Soviet Union. Emil Christensen/Keystone, via Getty Images

09 نوامبر 2026

الکساندر سولژنیتسین؛ پرتونگاری از اعماق دوزخ

هرمز دیّار

در پایان روزِ کاری، اجسادی در محل کار باقی می‌ماندند. برف روی صورتشان می‌نشست. یکی از آن‌ها زیر فرغونِ واژگون‌شده‌ای قوز کرده بود؛ دست‌ها را در آستین‌هایش پوشانده و در همان حالت یخ زده بود. دیگری سر در میان زانوها فروبرده، یخ‌آجین شده بود. دو نفر پشت‌به‌پشت و تکیه‌داده به یکدیگر یخ زده بودند. آن‌ها جوانان روستایی و بهترین کارگرانی بودند که می‌شد تصورش را کرد. هر بار آن‌ها را در دسته‌های ده‌هزارنفری روانه‌ی کانال می‌کردند...

از همان بدو ورود، سهمیه‌هایی از شن و سنگ‌های بزرگ به آن‌ها وامی‌گذاردند که حتی در تابستان هم از عهده‌شان بر نمی‌آمدند. کسی نبود که چیزی به آن‌ها یاد دهد یا هشدارشان دهد؛ و آن‌ها با همان سادگیِ روستایی‌شان، تمام توان خود را صرف کار می‌کردند و خیلی سریع ضعیف می‌شدند و آنگاه دو به دو در آغوش هم از سرما جان می‌دادند.شب‌هنگام، سورتمه‌ها می‌آمدند و آن‌ها را جمع‌آوری می‌کردند...

در تابستان، استخوان‌هایی از اجساد باقی می‌ماند که به موقع جمع‌آوری نشده بودند، و همراه با شن و ماسه وارد میکسرِ بتن‌ می‌شدند، و به این ترتیب، آن‌ها وارد بتنِ آخرین آب‌بندِ شهر بلمورسک شدند و برای همیشه در آنجا باقی خواهند ماند.[1]

 

اینجا «گولاگ» بود؛ دوزخی که زندانی می‌توانست فرایند «زنده‌میری» (dying alive) را با تمام وجود لمس کند. کتیبه‌ی سردرِ «دوزخ» دانته، سخت به آن می‌برازید که می‌گفت، «ای آن که وارد می‌شوی از هر امیدی دست بشوی!» شبکه‌‌ای از اردوگاه‌های کار اجباری که حدود یکصدسال پیش، در دوره‌ی لنین، به راه افتاد. تا دیرزمانی گمان می‌بردند که بانیِ گولاگ، استالین است. این تغییر در آگاهی از مبدأ راه‌اندازیِ گولاگ سبب شد که تمامیت شوروی کمونیستی ــ و نه فقط بخش استالینیستی آن ــ زیر پرسش برود. (تا پیش از آن، عده‌ای خوش‌گمان همچنان می‌توانستند بگویند که، «اگر لنین زنده بود همچو اتفاقاتی نمی‌افتاد!»)

کاشف این حقیقتِ سرنوشت‌ساز، یک دانش‌آموخته‌ی رشته ریاضی-فیزیک در دانشگاه روستوف روسیه بود. در جنگ جهانی دوم به اتهام واهی همدستی با آلمان نازی و خیانت به وطن، بازداشت و روانه‌ی زندان لوبیانکا و سپس اردوگاه‌های کار اجباری شد. در اردوگاه به آجرچینی رضایت داد. همزمان می‌کوشید تا با مستندسازیِ حقیقت، چشم هموطنان خود را به روی جنایت‌های رخ‌داده در پهناورترین مجموعه‌ی اردوگاه‌های کار اجباری جهان باز کند. پرسش اصلی این بود که چگونه می‌توان خاطرات و یافته‌ها را به روی کاغذ آورد و آن را از چشم نگهبانانِ مراقب پنهان داشت؟ 

او با کاوش در اعماق حافظه‌ی خود، دریافت که آدمی می‌تواند هزاران جمله‌ی منثور را، همچون کلام منظوم، به خاطر بسپارد. بعدها در شاهکار خود نوشت، «حافظه، تنها سوراخ‌موشی بود که می‌شد در آن یادداشت‌هایت را پنهان کنی و از دالان تفتیش‌ها و جابجایی‌های تحت‌الحفظ عبور دهی.» و ذوق‌زده از کشف خود افزود، 

بعدها فهمیدم که نثر را هم می‌شود به شکلی کاملاً دلخواه در لایه‌های ژرف و پنهانیِ محتوای مغز انباشته ساخت. حافظه‌ی یک زندانی، که از داده‌های پوچ و سرسری انباشته نیست، گنجایشی حیرت‌آور دارد و می‌تواند به شکلی نامحدود گسترش یابد. ما حافظه را خیلی دست‌کم می‌گیریم!

فکر می‌کرد، می‌نوشت، به حافظه می‌سپرد و می‌سوزاند. بیشتر روزهای اردوگاه، نه به نوشتن، که به مرور ذهنی و از بر کردنِ یادداشت‌های سوخته‌شده‌ی قبلی می‌گذشت. «حقیقت» با خون جگر، ثبت و ضبط می‌شد. می‌خواست گذشته را کتف‌بسته تحویل آینده دهد و آن را در برابر نسل‌های بعدی به شهادت وادارد. می‌خواست با محافظت از این داده‌ها، اثبات نماید که ایدئولوژی، مقیاس بی‌سابقه‌ای از «تبهکاری» پدید آورده که شکسپیر هم به خواب نمی‌دید. در نگر او، تخیلِ پادقهرمانانِ شکسپیر نهایتاً به ده دوازده جنایت قد می‌داد. اما «ایدئولوژی» می‌توانست آتش تخیل تبهکاران را میلیون‌ها بار تیزتر کند. ایدئولوژی می‌توانست دلیلی برای سفیدشویی جنایتکاران به دست دهد. تبهکاران مدرن ــ بر خلاف لیدی مکبث ــ می‌توانستند دست‌های آغشته‌به‌خون خود را هزاران بار در چشمه‌ی ایدئولوژی بشویند، پاک کنند، و باز دست به جنایت زنند و هر بار، خیره‌خیره به چشمان فرشته‌ی عدالت بنگرند. روح آنان از وجدان تهی شده بود و ایدئولوژی، جای وجدان را به خوبی پر کرده بود.

شم فیزیکیِ نویسنده‌ی ما نیز به او می‌گفت که «تبهکاری» آستانه‌ای دارد که وقتی از آن بگذرد دیگر مرزهای انسانیت را درمی‌نوردد و پس از آن، بازگشت به صفات انسانی متصور نخواهد بود. سفری بی‌بازگشت به اعماق شر! بر پایه دانسته‌های خود از علم فوتوالکتریک نوشت، «وقتی به نمونه‌ای از لیتیوم، با هر شدتی نور زرد بتابانی، الکترون بیرون نمی‌دهد اما همین که کمی نور آبی بر آن بتابانی الکترون به فوران در می‌آید.» ظاهراً ایدئولوژی همانند نور آبی‌فام عمل می‌کرد. 

او بعدها در نامه‌اش به زمامداران شوروی (۱۹۷۳) ایدئولوژی نظام شوروی یعنی مارکسیسم را «شوخی دهشت‌بار سده بیستم» خواند. ایدئولوژی‌ای که به قول او دیگر «مرده»، «مندرس» و «ورشکسته» بود و برای زنده‌گرداندن آن باید به دروغ متوسل شد. این است که همه‌چیز در «منجلاب دروغ» فرو رفته و مردم «بیانات شما را با بی‌حوصلگی می‌شنوند.» خود «شما هنگامی که صفحات روزنامه‌ها را می‌گشایید و پای تلویزیون می‌نشینید آیا به اندازه سر سوزنی، به صداقت و حقانیت این نوشته‌ها و گفته‌ها باور دارید؟»

او به زمامداران شوروی نوشت که در این فضای آکنده از دروغ، آنان ناچار خواهند بود که دگراندیشان و معترضان را پشت میله‌های زندان نگه دارند؛ زیرا «هیچ‌چیز به اندازه‌ی آیین دروغین در برابر اعتراض، بی‌طاقت نیست.» تنها پیروان آیین‌های دروغین‌اند که در برابر هر اعتراضی به اسلحه و زندان توسل می‌جویند.[2]

سال‌ها بعد، او سرانجام پس از یازده سال (هشت سال زندان و بیگاری در اردوگاه کار اجباری و سه سال در تبعیدگاه) آزاد شد. وقتش رسیده بود که کم‌کم حقیقت را بنویسد. «بابا سبیلو» ــ عنوان رمزیِ ‌‌زندانیان اردوگاه به استالین ــ دیگر مرده بود. یخ‌ها تا اندازه‌ای ذوب شده بود و خروشچف چهره‌ی ظاهراً مهربانانه‌تری از خود ساطع می‌کرد. بخشی از آن یادداشت‌های نهفته در حافظه به روی کاغذ آمد. یک روز از زندگیِ یک زندانی در اردوگاه. «ایوان دنیسوویچِ» آجرچین، خود الکساندر سولژنیتسین بود. 

در ۱۹۵۷، مدتی پس از پایان تبعیدی که به دنبالِ دوران زندانش آغاز شده بود، سولژنیتسین نگارش کتاب یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ را کلید زد. در اواخر ۱۹۶۱، دست‌نویس اثرش را برای مجله‌ی لیبرالِ نووی میر فرستاد. دسامبر سرد و برفی مسکو بود. شب‌هنگام سردبیر مجله، الکساندر تواردوفسکی، با پیژامه به زیر رختخواب خزید تا داستانی را که به او گفته بودند «درباره‌ی یک اردوگاه کار اجباری از دید یک دهقان است» بخواند. تواردوفسکی تنها پس از خواندن چند صفحه، داستان را کنار گذاشت، از تخت بیرون آمد و دوباره لباس پوشید. احساس کرد خواندن این اثر روی تخت و با پیژامه، توهین به آن نویسنده‌ی ناشناس است. به طبقه‌ی پایین رفت و تمام شب را در حالی که خانواده‌اش خواب بودند، بیدار ماند و داستان را خواند. هر از گاهی گیج و منگ به آشپزخانه می‌رفت تا چای دم کند. وقتی داستان به پایان رسید، دوباره آن را از نو خواند. با دمیدن آفتاب می‌خواست احساسش را با تمام جهان در میان بگذارد، اما مسکو مثل روستاهای قدیمی با بانگ خروس بیدار نمی‌شد؛ مجبور بود صبر کند. اصلاً به ذهنش هم خطور نکرد که به بستر برود.

صبح که شد، تلفن پشت تلفن ‌زد و این خبر خوش را پخش ‌کرد. دستور داد تا با ویراستار نشریه، تماس بگیرند و بپرسند چه کسی پشت این نام مستعار پنهان شده است. آخر دریافت که او معلم گمنام مدرسه‌ای در شهر ریازان است. تواردوفسکی در گوشی تلفن فریاد زد: «می‌دانستم! می‌دانستم که این نمی‌تواند کار کسی باشد که تمام رمق و شادابی زندگی را از او کشیده‌ باشند!... او استعدادی ناب و خیره‌کننده دارد. حتی یک قطره دروغ و کاستی در آن نیست.»

نویسنده‌ی گمنام ما روز سه‌شنبه ۲۱ دسامبر راهی مسکو شد. نرسیده به دفتر نشریه نووی میر، کنار مجسمه‌ی پوشکین ایستاد و درنگی کرد؛ تا حدی برای طلب حمایت از او، و تا حدی برای این‌که به پیشوای ادبی روسیه قول بدهد، «از راهی که باید طی کند باز نخواهد ایستاد.» نوعی نیایش بود. یک ماه پیش که دست‌نویس کتابش را توسط دوستی به دفتر نشریه رساند، ترس برش داشته بود! یخ‌ها تا حدی ذوب شده بود اما هنوز مسیر سرنوشت آن‌قدر لغزنده بود که امکان داشت در یک چشم برهم‌زدن بلغزی و، تا به خود بیایی، دوباره از اتاق‌های مخوف لوبیانکا سر در بیاوری. 

در دفتر سردبیر بر سر برخی تغییرات جزئی، به توافق رسید و بیرون آمد. آن شب وقتی به خانه رسید، به نظر می‌آمد در عالم هپروت است. بی‌آنکه کلمه‌ای بگوید، برگه‌ی ضخیمی را بالا گرفت که روی آن کلمه‌ی «قرارداد» خودنمایی می‌کرد. همسرش ناتاشا که منقلب شده بود، روی صندلی نشست و گریه سر داد. 

چند روز بعد، با شنیدن خبر موافقت خروشچف با چاپ «ایوان دنیسوویچ»، کارکنان نووی میر از شادی بالا و پایین پریدند، یکدیگر را در آغوش کشیدند و گریستند. آن دوشنبه هیچ‌کس هیچ کاری نکرد. شادی آن‌ها خالصانه بود؛ آن‌ها هیچ منفعت شخصی از انتشار اثر به دست نمی‌آوردند؛ هیچ‌چیز نداشتند جز این احساس که «روسیه در حال بازپس‌گیریِ تاریخ و روح خود است.»

با نزدیک‌شدن روز انتشار، جو مسکو پر از شور و هیجان بود. همه‌ی اهالی مسکو ــ یعنی همه‌ی روشنفکران ــ از پیش درباره‌ی «ایوان دنیسوویچ» و نویسنده‌اش چیزهایی شنیده بودند. و حالا، پس از دهه‌ها خفقان و سانسور، برای جرعه‌ای از حقیقت لَه‌لَه می‌زدند. معلوم بود که آن شماره‌ی مجله نووی میر فوراً نایاب خواهد شد. نشر روسیه، هرگز چنین فضا و التهابی به خود ندیده بود. روز رسمی انتشار، شنبه ۱۷ نوامبر ۱۹۶۲ بود، زمانی که نسخه‌های اشتراک ارسال شد و کیوسک‌ها توانستند نسخه‌هایی برای خود و دوستانشان تهیه کنند، تواردوفسکی به نویسنده گفت: «مثل فضای کلیسا بود؛ مردم غرق در سکوت می‌آمدند، هفتاد کوپک می‌دادند، نسخه‌های خود را بی‌صدا می‌گرفتند و می‌رفتند.»

حتی شگفت‌تر از آن، صحنه‌هایی بود که در جلسه‌ی عمومی کمیته‌ی مرکزی حزب کمونیست در کاخ کنگره‌های کرملین رخ داد. خروشچف دستور داده بود ۲۵۰۰ نسخه از «نووی میر» به نمایش گذاشته شود. او مجمع را وادار کرده بود تا «ایوان» را بخوانند. او به آن‌ها گفت: «این یک اثر مهم است» و با فراموش کردن نام نویسنده، او را هم «ایوان دنیسوویچ» نامید! بعد از آن، تمام حاضران در جلسه، دو کتاب در دست داشتند: یکی با جلد سرخ و حاوی مطالب کنفرانس، و دیگری با جلد آبی روشن![3]

۱۰۰هزار نسخه از آن شماره‌ی مجله‌ی نووی میر بلافاصله نایاب شد و ظرف چند ماه، یک نشریه با تیراژ انبوه، دست‌کم ۷۵۰ هزار نسخه از این اثر را به چاپ رساند. ناشر دیگری، داستان را در قالب یک کتاب در ۱۰۰ هزار نسخه منتشر کرد. تمام این نسخه‌ها نیز بلافاصله بلعیده و تمام شدند! 

سولژنیتسین کتابش را برای صدابخشیدن به هزاران هزار زندانیِ هنوز در بند نوشته بود. اکنون گروه گروه از زندانیان سابق، با سپاسگزاری به او نامه می‌نوشتند... زنی نوشت، «صورتم غرق در اشک بود... آن‌ها را پاک نکردم و شرمسار هم نبودم، زیرا تمام این‌هایی که در چند صفحه کوتاه از مجله گنجانده شده بود، مربوط به من بود، عمیقاً متعلق به من، به خاطر تک‌تک روزهای آن پانزده سالی که در اردوگاه‌ها گذراندم.» دیگری نوشته بود: «می‌خواندم و اشک می‌ریختم؛ تمامشان شخصیت‌های آشنایی بودند، گویی از گروهان خود من بودند... باز هم از شما ممنونم! لطفاً با همین روحیه ادامه دهید؛ بنویسید، بنویسید...»

انتشار «ایوان دنیسوویچ» به سولژنیتسین جرئت بخشید که بخش بزرگ دیگری از محتویات حافظه‌اش را به روی کاغذ بیاورد. با این حال پس از مرگ خروشچف، پس‌رفتی به وجود آمد و روزهای شبه‌استالینی دوباره پدیدار گشت. سولژنیتسین برای مراقبت از خود، سیستم ویژه‌ای ابداع کرد. بخشی از کار سترگ خود مجمع الجزایر گولاگ را میان تایپیست‌های مختلف تقسیم کرد. کار تایپ، گاه در کلبه‌ای متروکه انجام می‌شد که تمام روزنه‌هایش به بیرون بسته شده بود. دو نسخه نهایی در دو نقطه متفاوت از روسیه نگهداری می‌شد و نسخه‌ای در خارج کشور منتظر فرمان و اشاره نویسنده بود تا به چاپ سپرده شود. سیستم درهم‌تنیده‌ای که سبب شد کا‌گ‌ب اسمِ رمز سولژنیتسین را «عنکبوت» بگذارد. 

سرانجام انتشار مجمع الجزایر گولاگ در ۱۹۷۳ آخرین ضربه‌های کاری را به حیثیت شوروی کمونیستی وارد ساخت. حالا کسی نمی‌توانست ادعا کند که کشور، زندانی سیاسی ندارد. هزاران شماره بی‌نام‌ونشانِ اردوگاه‌های کار اجباری چهره یافته بودند. گولاگ از پرده بیرون افتاده بود. اینک به قول هاول «تجربه‌ی میلیون‌ها قربانی گولاگ» بود که سولژنیتسین با صدایی بلند «به گوش میلیون‌ها نفر از آدم‌های خیرخواه» رسانده بود.[4]

نه تنها لنین و استالین، بلکه تمامیت شوروی زیر پرسش رفته بود. اگر مطابق یک ضرب‌المثل روسی، «وزن یک کلمه‌ی حقیقت، بیش از تمام جهان بود»، آنگاه وزن سهمگینِ حقایق موجود در سه مجلدِ دو هزار صفحه‌ای چقدر می‌توانست باشد؟ حتی ضرب‌المثل‌های سرشار روسیه نیز جوابگوی این حد از حقیقت‌گویی و افشاگری نبود. لیدیا چوکوفسکایا، نویسنده‌ی روس، به زیبایی در مورد این کتاب سترگ نوشت، 

هیچ انسان متفکری از کنار این اورستِ ادبیات روسیه نخواهد گذشت، کتابی که رنجِ درک‌ناپذیر مردم را در بر می‌گیرد و زندگی پنهان و توانفرسای نیمی از مردم روسیه را طی پنجاه سال حکومت کمونیستی آشکار می‌سازد.[5]

پس از افشاگری خروشچف (۱۹۵۶)، سرکوب انقلاب مجارستان (۱۹۵۶) و درهم‌کوبیدن بهار پراگ (۱۹۶۸)، این چهارمین ضربه‌ی مهلک بر پیکر شوروی کمونیستی بود. ریزش دیوار یک ایدئولوژی دروغین که میلیون‌ها نفر در اروپا به آن دل بسته بودند، شدت گرفت. به‌ویژه در فرانسه، اردوگاه اصلی کمونیسم در اروپای غربی، به نظر می‌آمد که دوران معاشقه و برو و بیایِ روشنفکران مارکسیست با شوروی به پایان خود نزدیک شده است. بی‌جهت نبود که ژان پل سارتر، سولژنیتسین را «عنصر خطرناک» نامید. سارتر تازه فهمیده بود که اگزیستانسیالیسم نوبنیاد خود را بیهوده بر مارکسیسم گره زده است. نویسنده‌ای با شمایلِ پیامبران بنی‌اسرائیل، رشته‌های فلسفه‌‌ی مدرن او و هم‌فکرانش را پنبه کرده بود. دیگر هیچ چشمه‌ای، حتی اندیشه‌های دلفریب فیلسوفِ عامه‌پسندِ فرانسوی، نمی‌توانست شوروی را تطهیر کند.

***

با تمام این‌ها، چنان‌که اَن اپلبام در مقدمه‌ی ارزنده خود می‌نگارد، گشایش بایگانی‌های روسیه در سال‌های بعد نشان داد که کتاب مجمع الجزایر گولاگ «عاری از خطا نیست» و برخی آمارها، اسامی و تاریخ‌ها اشتباه درج شده‌اند.[6] افزون بر آن، در سال‌های بعد، به ویژه پس از بازگشت به روسیه، سولژنیتسین به نوشته‌ها و سخنرانی‌هایی مبادرت ورزید که از آن شور ملیت‌گراییِ واپس‌گرا ساطع می‌شد؛ نقدهایی گزنده به مهاجران و تبعیدی‌های خودخواسته وارد ساخت؛ از پیشروی امپراتوری روسیه، به ویژه در مورد مناطق شرقی اوکراین و شبه‌جزیره کریمه دفاع کرد؛ با برخی از سیاست‌های اقتدارگرایانه‌ی پوتین همدلی داشت، و سرانجامِ ازدواج نافرجام و احتمالاً ناعادلانه‌ی او با همسر اولش ناتاشا، نمره‌ای منفی در کارنامه‌ی اوست.

خود او دریافته بود که مرز خیر و شر در درون آدمی با «گذر سال‌ها» جابه‌جا می‌شود، 

به‌تدریج بر من آشکار شد مرزی که خیر را از شر جدا می‌کند، نه از میان کشورها می‌گذرد، نه از میان طبقات و نه از میان احزاب سیاسی؛ بلکه دقیقاً از میان تک‌تک دل‌های آدمیان و از درون همه قلب‌ها می‌گذرد. این مرز جابه‌جا می‌شود. در درون ما، با گذر سال‌ها نوسان می‌کند. حتی در میان قلب‌هایی که شر آن‌ها را تسخیر کرده است، یک سرپل کوچک از خیر باقی می‌ماند؛ و حتی در بهترینِ قلب‌ها، گوشه‌ای ریشه‌کن‌نشده از شر بر‌جا می‌ماند.[7]

حتی در بهترین قلب‌ها تکه‌ای از شر باقی می‌ماند. سولژنیتسین همانند کتاب‌هایش عاری از خطا نبود. اما نورتاباندنِ او بر پیکر عریان حقیقت و فراست تاریخی‌اش در به عقب‌ کشیدنِ مبدأ بنیان‌گذاری گولاگ از دوران استالین به دوره‌ی لنین سبب شد که نقش انکارنشدنی او در سلب اعتبار از شوروی کمونیستی، هرگز از سکه نیفتد. 

در دوران کنونی، خواندنِ شاهکار سولژنیتسین در مورد گولاگ برای بشر اهمیتی فوری دارد. این فوریت چیزی بیش از جلوگیری از تاریخی‌شدنِ یک گزارش واقعی و افشاگرانه و تبدیل آن به اثری صرفاً ادبی است؛ اثری که گذر زمان، زهر رنج‌ها و زمختی جنایت‌ها را گرفته باشد. نه! فوریتِ خواندنِ این کتاب، جلوگیری از بازتکرار تاریخی هولناک است؛ به قول شاعر روس‌تبار آمریکایی، جوزف برودسکی، 

ممکن است دو هزار سال دیگر، خواندنِ مجمع الجزایر گولاگ همان لذتی را فراهم کند که امروز از خواندنِ ایلیاد می‌چشیم. اما اگر امروز مجمع الجزایر گولاگ را نخوانیم، شاید خیلی زودتر از دو هزار سالِ بعد، دیگر کسی باقی نماند که این دو کتاب را بخواند.[8]

 


[1] Aleksandr I. Solzhenitsyn (1975) The Gulag Archipelago1918-1956:An Experiment in Literary Investigation, III-IV.Translated from the Russian by Thomas P. Whitney. Harper & Row Publishers, p.99.

[2] الکساندر سولژنیتسین (۱۳۶۴) به زمامداران شوروی. ترجمه‌ی عنایت‌الله رضا. انتشارات امیرکبیر، صص۷۱تا ۷۷. 

[3] مطالب این بخش از مقاله‌ی (سرگذشت انتشار «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» و پیامدهای آن( برگرفته بود از زندگینامه درخشان سولژنیتسین: یک سده در زندگی او به قلم دی. ام. توماس؛ فصول ۲۷ تا ۳۰ کتاب:

D.M. Thomas (1998) Alexander Solzhenitsyn: A century in His Life. New York: St Martin’s press.

[4] واتسلاو هاول (۱۳۹۸) قدرت بی‌قدرتان. ترجمه‌ی احسان کیانی‌خواه. فرهنگ نشر نو، ص۹۲.

[5] Alexander Solzhenitsyn: A century in His Life, p.396.

[6] الکساندر سولژنیتسین (۱۴۰۲) مجمع الجزایر گولاگ. ترجمه‌ی احسان سنایی اردکانی. نشر مرکز. ج۳، ص شانزده.

[7] The Gulag Archipelago1918-1956: An Experiment in Literary Investigation, III-IV, p.615.

[8] Iosif Brodskii (1999) “Geografiia zla,” Literaturnoe obozrenie1 as cited in Richard Tempest (2019) Overwriting Chaos: Aleksandr Solzhenitsyn’s fictive worlds. Boston: Academic Studies Press, pp.8-9.