خیابان از آنِ کیست؟ وقتی زندگی روزمره سیاسی می‌شود

در شرایطی که پس از جنگ، هر شب پرچم‌به‌دست‌های وفادار به حکومت در میدان‌های شهر جمع می‌شوند و هم‌زمان عده‌ی زیادی از مردم با پوشش و سبک زندگیِ متفاوت، هر جا که بتوانند، یک قدم پیش می‌گذارند، آیا خیابان و زندگی روزمره‌ی مردم عرصه‌ای برای مبارزه شده است؟ و آیا همین زندگی روزمره می‌تواند به نیروی تغییر تبدیل شود؟ این پرسش‌ها را با یک جامعه‌شناس ساکن ایران، که خواسته نامش محفوظ بماند، در میان گذاشته‌ایم. او می‌گوید امروز در ایران مردم دیگر فقط شنونده و پیرو نیستند، بلکه با حضور در همه‌جای شهر به سبکی که دوست دارند، خود را ابراز می‌کنند، و حکومت می‌خواهد با تسخیر بدن‌ها و خیابان با مردم مقابله کند. او می‌گوید جامعه‌شناسیِ ایران هنوز این‌گونه به ‌میدان آمدنِ مردم را درست درک نکرده و با چارچوب‌های مفهومی‌ مستعمل مثل «ابتذال» و «جامعه‌ی توده‌ای» تحلیل و تحقیرشان می‌کند.

امروز، در فضای پس از جنگ و اعتراضات اخیر و به‌خصوص کشتار دی‌ماه، فضاهای عمومی شهری و خیابان‌ها چه تغییراتی کرده‌اند؟ در چه نقاطی این تغییرات بیشتر بوده‌ و به‌واسطه‌ی چه ابزارهایی رخ داده است؟

این تغییرات به‌صورت متناقضی اتفاق افتاده است. می‌گویم متناقض، چون معمولاً جنگ و اعتراضات بهانه‌ای به دستگاه‌های امنیتی و انتظامی می‌دهند که فضا، چه فضای فیزیکی و چه فضای اجتماعی، را ببندند. اما امروز فضا در بعضی موارد باز شده و در بعضی موارد بسته.

وقتی بلافاصله بعد از سرکوب اعتراضات دی‌ماه، جنگ شروع شد، از یک طرف فضای سیاسی به‌شدت بسته شد؛ یعنی دستگیری‌ها، تهدیدها، و مصوبات و مقرراتی که زندگی را به شدت محدود می‌کرد. ولی در عین حال، بعد از جنگ، به‌خصوص بعد از جنگ دوم، انگار امنیتی‌ها تصمیم گرفتند که فعلاً با مسئله‌ی حجاب و پوشش برخورد شدید نکنند. این نگاه زمینه را برای پیشرویِ نسبی حق انتخابِ پوشش و حضور جوانان در فضاهای شهری فراهم کرد. در حالی‌که تا پیش از این صحبت از بازگشت دوباره‌ی گشت ارشاد و بسته‌شدن نسبی فضاهای شهری بود، و حتی مدتی داشتند حجاب‌بان‌ها را مستقر می‌کردند. طبعاً این پیشروی نسبی را نباید با آزادی پوشش یکی بگیریم.

در عین حال از طرف دیگر می‌بینیم که دستگاه‌های حکومتی و بدنه‌ی اجتماعی وفادار به جمهوری اسلامی به اَشکال مختلف فضای شهرها را اشغال کرده‌اند. این همان تناقضی‌ست که گفتم. شب‌ها پرچم‌به‌دست‌ها را می‌بینیم که میدان‌های اصلی شهر را اشغال می‌کنند. از آن طرف جوانانی را می‌بینیم که با سبک زندگی متفاوت در آن‌جاهایی که می‌توانند جمع می‌شوند. این نزاعی پیوسته است. از یک سمت مردم برای پیشبرد خواسته‌ها و نیازهایشان هر آن جایی که بتوانند یک قدم به پیش می‌گذارند و از سمت دیگر قدرت مستقر انواع مختلفی از شیوه‌های سلطه و کنترل را برای مصادره‌ی شهر به‌کار می‌گیرد؛ مثل اتفاقی که اخیراً در خیابان سنایی در تهران افتاد. یعنی پلیس اماکن به فضاهایی که مردم در آن به شکل و شمایلی مغایر با اراده‌ی حاکم جمع می‌شدند با پتک و کلنگ هجوم آورد و میز و صندلی‌های جلوی کافه‌ها را تخریب کرد.

بنابراین، بعد از حمله‌ی اسرائیل و آمریکا، شاهد نزاعی چندوجهی و پیوسته هستیم. جنگ نتیجه‌ی سرراست و یکدستی در داخل نداشته است. می‌توانیم بگوییم در عرصه‌ی سیاسی موجب بسته‌شدن فضا و حمله‌ی حاکمیت به فضاهای سیاسی شده و در عرصه‌ی اجتماعی، به‌صورت نامنظم و نامتناوب، فشارهای هرروزه‌ کمی کاسته شده.

ما می‌دانیم منازعه بر سر خیابان، اتفاق تازه‌ای نیست و به نحوی از همان ماه‌های نخست پس از استقرار جمهوری اسلامی شروع شده است، اما در سال‌های اخیر این نزاع شکل دیگری گرفته است. می‌خواهم بپرسم امروز به‌خصوص در فضای پس از اعتراضات سال‌های اخیر چه چیزی تغییر کرده است؟ چه چیزی در این منازعه تازه است و چه چیزی ادامه‌ی همان الگوی قدیمی است؟

این خیلی سؤال مهمی است. فرض جاافتاده‌ای وجود دارد که در جمهوری اسلامی همیشه همین روال بوده. این فرض با ساده‌سازی، بیشتر فقط شباهت‌ها را می‌بیند و متوجه تغییراتی نمی‌شود که در الگوی سیاسی و کنش‌های مردمی به‌وجود آمده. اگر بخواهیم سیاست حاکمیت برای مصادره‌ی خیابان را از گذشته تا حالا بررسی کنیم، می‌بینیم که از نیمه‌ی دوم دهه‌ی هشتاد چند چیز تغییر کرد. تا یک زمانی نگاه دستگاه امنیتی این بود که بنیان‌های فکری و ایمانی‌اش در خطر است و دشمن اصلی‌اش کسی است که افکار و تصاویری متفاوت از آنچه دستگاه حاکم می‌خواهد، منتشر می‌کند. اگر یادتان باشد، در آن دهه، به‌ویژه از اوایل دهه‌ی هفتاد تا نیمه‌ی دهه‌ی هشتاد، حاکمیت نظام همیشه از خطر «تهاجم فرهنگی» صحبت می‌کرد. برای همین بخش اعظم توانش را روی رسانه‌های جمعی‌ مثل صداوسیما، نشریات و نهادهای فرهنگی گذاشته بود. در این بازه دشمن اصلی‌ حاکمیت، اندیشمندان و روشنفکرها بودند. ریشه‌ی قتل‌های سیاسی در آن دوره در همین‌ تفکر بود. 

اما از نیمه‌ی دوم دهه‌ی هشتاد تغییری در جامعه ایجاد شد. انقلاب ارتباطاتی نقش کلیدی در این تغییر بازی کرد. فراگیرشدن شبکه‌های ماهواره‌ای، رونق‌گرفتن اینترنت‌های خانگی و برآمدن شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های مجازی، صحنه‌ی سیاسی‌-اجتماعی را دگرگون کرد. در واقع همه شروع کردند به حرف زدن و اظهارنظر کردن. حرف زدن متکثر و توده‌ای شد، و عملاً روشنفکری مرجعیتش را از دست داد. یعنی مردمی که زمانی به روشنفکران و نویسندگان نگاه می‌کردند، حرف‌هایشان را می‌خواندند و از آن‌ها الگو می‌گرفتند، کم‌کم اقبال کمتری به آن‌ها نشان دادند. منظورم این نیست که در دهه‌های گذشته قاطبه‌ی مردم از روشنفکران پیروی می‌کردند. در گذشته هم روشنفکران نفوذ نسبی داشتند. اما همان نفوذ نسبی هم، امروز دیگر از دست رفته و جایش را به مراجع دیگری داده‌. یکی سلبریتی‌ها و اینفلوئنسرها که به‌ اتکاء رسانه‌های جمعی جایگاه ویژه‌ای پیدا کردند؛ و دیگری مردمی شدن تریبون‌ها. به این معنا که اکنون مردم معمولی دیگر فقط شنونده نیستند، بلکه از مجاری مختلف خود را ابراز می‌کنند. چه از طریق شبکه‌های اجتماعی و چه از طریق حضور در متن شهر به سبکی که دوست دارند. این وجهی است که کمتر از آن حرف زده می‌شود. جامعه‌شناسی ایران هم نتوانسته این وضعیت جدید را درست بفهمد و همچنان با چارچوب‌های مفهومی‌ مستعمل مثل «ابتذال» و «جامعه‌ی توده‌ای» تحلیل و تحقیرشان می‌کند.

همین وضعیت نوظهور است که مثلاً کاندیداهای انتخاباتی را به‌ عکس گرفتن با سلبریتی‌ها می‌کشاند. یا اگر به عاملان جنبش‌های جدید شهری نگاه کنیم، می‌بینیم چه‌قدر با مبارزان و فعالان سیاسی دهه‌های گذشته که بار جنبش‌های سیاسی را بر دوش می‌کشیدند تفاوت دارند.

انسان معاصر دیگر تمام هویتش را در آن کلان‌آرمان‌های دوران قبل یعنی ملی‌گرایی، جامعه‌ی بی‌طبقه و اسلام‌گرایی خلاصه نمی‌کند.

دموکراتیک‌شدن تریبون‌های ابراز نظر، فن‌آوری‌های کنترل و سلطه را هم تغییر داد. وقتی حاکمیت با یک نقطه‌ی مرجع در جامعه روبروست، با کنترل و مسدودکردن آن می‌تواند مراکز جریان‌سازی را متوقف کند؛ ولی وقتی دیگر نقطه‌ی مرجعی وجود نداشته باشد، جریان تبدیل به شاخه‌های رودی می‌شود که هر کدام مسیر متفاوتی را می‌روند و دیگر به راحتی قابل شناسایی و کنترل نیستند. حاکمیت جلوی هر سرشاخه‌ای سد بزند، شعبه‌ای دیگر از جایی متفاوت جاری می‌شود. این همان نقشی است که «شهر» و «خیابان» امروز برای جنبش‌های زندگی روزمره بازی می‌کند.

این مسئله پیشینه‌ا‌ی دیگر هم دارد. در همین بازه، اقتصاد جهانی دچار تحولی ساختاری شد. اقتصاد صنعتی مکملِ جدیدی به نام اقتصاد فرهنگی‌-‌شناختی پیدا کرد. در اقتصاد صنعتی رکن اصلی تولید کالاهایی ملموس در کارخانه است. هر چقدر چرخه‌ی تولید و مصرف کالاها بیشتر می‌چرخید، سرمایه‌ی بیشتری انباشت می‌شد. از دهه‌ی هفتاد میلادی به بعد اما چرخه‌ی انباشت سرمایه در کنار تولیدات کارخانه‌ای، مرکزی جدید به نام «شهر» یافت. حکمرانان شهری در همه‌ی جهان به‌سمت سرمایه‌گذاری در شهر برای جذب توریست‌ها، کارآفرینان و حرفه‌مندان رفتند. شهرهای ایرانی هم همین رویه را دنبال کردند.

حالا این را اضافه کنید به آن بخش اول، که نقطه‌ی مرجع روشنفکری سقوط می‌کند. مردم دیگر خودشان مستقل‌اند و بدون این‌که گروه مرجعی داشته باشند، دنبال خواسته‌ها و علاقه‌های خودشان‌اند؛ و از آن طرف، شهر هم قرار است این خواست‌ها را برآورده کند و مأمن و محلی باشد برای این مردمی که دنبال زندگی‌اند. از همین‌جا زندگی روزمره اهمیت دوچندان می‌یابد.

این تغییر حتی در وضعیت زندانیان سیاسی هم قابل مشاهده بود. در اواخر دهه‌ی هشتاد خورشیدی، در دوران جنبش سبز، یک دسته زندانی سیاسی جدیدی داشتیم که با بقیه متفاوت بودند. تا قبل از آن، قاطبه‌ی زندانیان سیاسی از جرگه‌ی فعالان و مبارزان سیاسی بودند، ولی از یک جایی به بعد، دموگرافی زندان نیز تغییر کرد. مردم کف‌خیابان هم بخشی از جمعیت‌ زندان‌های ایران شدند. خاطره‌ای از یکی از زندانیان سیاسی به‌یادم می‌آید که می‌گفت فعالان جاافتاده‌ی سیاسی از این وضعیت چندان خشنود نبودند. رو به دستگیرشدگان کف خیابان می‌گفت: «آقا، زندان هم یک دیسیپلینی دارد. باید صبح زود بیدار شوید، ورزش کنید، جمع‌های کتابخوانی و مباحثه داشته باشید، برنامه‌ریزی کنید.» و آن‌ها جواب می‌دادند که: «ما زندانیِ سبکِ زندگی هستیم، زندانی سیاسی نیستیم.»

به عبارت دیگر، انسان معاصر دیگر تمام هویتش را در آن کلان‌آرمان‌های دوران قبل یعنی ملی‌گرایی، جامعه‌ی بی‌طبقه و اسلام‌گرایی خلاصه نمی‌کند. او بیش از هر چیز به‌دنبال «ارتقاء زندگی»‌اش است. خیلی ساده می‌خواهد زندگی بهتر با امکانات بیشتر داشته باشد. مطالبه‌ی اصلی‌اش همین زندگی است.

همراستا با این، نظام حاکم هم دیگر نمی‌توانست فقط روی فعالان، روشنفکران و جامعه‌ی مدنی متمرکز باشد. باید تکنولوژی‌هایی را در سطح شهر توسعه می‌داد که بتواند سوژه‌های ناشناس شهری، مردم معمولی، را رصد وتحرکاتشان را ثبت و ضبط کند. برای همین از دهه‌ی ۹۰ به بعد با استقرار پرشمار دوربین‌های مداربسته، مصادره و کنترل شرکت‌های دیجیتالی و تحلیل اَبرداده‌های شهری طرف‌ایم. به یک معنا این‌بار، زندگیِ روزمره همزمان در نقطه‌ی ثقل مبارزه و سرکوب قرار گرفت.

 دستگاه‌های انضباطی و امنیتی به این فکر افتادند که خیابان عرصه‌ای برای پیشبرد جنبش‌های اجتماعی شده و دیگر نباید فقط به سرکوب رسانه‌ها و جامعه‌ی مدنی و فعالان بسنده کنند؛ بلکه باید خیابان را هم بگیرند.

پیامدهای این تغییر به‌خصوص در عرصه‌های عمومی شهری چه بود و حکومت چطور وارد این منازعه بر سر خیابان شد؟

برای توضیح این موضوع از روندهایی که در جنبش سبز شکل گرفت مثال می‌زنم. جنبش سبز را اگر از منظر خیابان بخوانیم، حاصل تقاطع زندگی روزمره با مطالبات سیاسی است. در این جنبش، به‌خلاف فهم غالب، این زندگی روزمره بود که خود را سوار خواست سیاسی کرد و نه برعکس. یعنی این فقط گروه‌های سیاسی نبودند که مردم را بسیج کردند، بلکه مردم بودند که در جستجوی زندگی بهتر، این بار به اهرم انتخابات متوسل شدند. در جنبش سبز، چه در سه ماه کمپین تا پیش از اعلام نتایج انتخابات و چه در شش ماه جنبش بعد از انتخابات، مردم از خیابان‌های شهر به‌عنوان میدانی برای به صحنه آمدن و ابراز وجود استفاده کردند. خیابان در این جا هم نقش صحنه را برای به نمایش درآوردن مردم بازی می‌کرد و هم شریانی بود برای متصل‌کردن مردم متکثری که در آرزوی مشترک زندگی بهتر با هم پیوند می‌خوردند. در آن مقطع، انتخابات بهانه‌ای بود برای نمایش خواست‌های مردم. 

اما در آن لحظه دستگاه‌های انضباطی و امنیتی به این فکر افتادند که خیابان عرصه‌ای برای پیشبرد جنبش‌های اجتماعی شده و دیگر نباید فقط به سرکوب رسانه‌ها و جامعه‌ی مدنی و فعالان بسنده کنند؛ بلکه باید خیابان را هم بگیرند. نتیجه‌اش این شد که از همان دوره مجموعه‌ای از دستکاری‌ها در کالبد فیزیکی شهر آغاز شد.

متوجه شدند این «خیابان» است که باعث می‌شود مردم در لحظات خاصی بتوانند یک خواست فردی را به یک نیروی جمعی تبدیل کنند. خیابان، دو سه ماه قبل از آن انتخابات تکاپویی پیدا کرده بود که همان تکاپو بعداً شکل جنبش سبز به خودش گرفت. آصف بیات در کتاب «انقلاب را زیستن»، با مثال زدن از مصر و تونس توضیح می‌دهد که چطور فعالیت‌های زندگی روزمره در فضاهای شهر می‌تواند در لحظاتی به‌صورت جنبش‌های سیاسیِ متراکم بروز و ظهور پیدا کند. در ایران هم همین اتفاق افتاد.

بنابراین آگاهی جدیدی شکل گرفته بود که تسلط و تسخیر اذهان کافی نیست و باید بدن‌ها را به‌کنترل دربیاورند. برای همین کنترلِ پیکر انسانی و پیکره‌ی شهر در دستور کار قرار گرفت. اولین کارشان این بود که خیابان ولیعصر را یک‌طرفه کردند و یک خط خیلی پهن برای اتوبوس‌های بی‌آرتی باز گذاشتند؛ که در عمل برای این‌ بود که بتوانند دستگاه‌های انضباطی، امنیتی و انتظامی را، در آن لحظاتی که جنبش شکل می‌گیرد، با سریع‌ترین سرعت به نقطه‌ی اعتراض برسانند. همین کار را با خیابان انقلاب هم کردند. 

همزمان، آگاهانه یا ناخودآگاه، شهر را عرصه‌ای برای تردد ماشین کردند. برای همین می‌بینیم که در خیلی از میدان‌های کلیدی شهر، زیرگذر ساختند. به عنوان مثال، یک زیرگذر خیلی بزرگ در میدان ولیعصر ساختند برای این‌که مردم را به پایین هدایت کنند. چرا؟ چون وقتی مردم در خیابان‌های شهر حضور داشته باشند، حتی حضور روزمره، مخاطره محسوب می‌شوند. آن‌ها به‌درستی فهمیده بودند که این حضور روزمره می‌تواند زمانی خمیرمایه‌ی جنبش‌های اجتماعی را ایجاد کند. یک سیاست دیگر تبدیل میدان‌ها به دوربرگردان بود. تعدادی میدان داریم که می‌شود با ماشین دورشان چرخید. این خودش یک حضور پویا ایجاد می‌کند، ولی وقتی یک طرفش را می‌بندند و تبدیل به یک بلوار می‌شود، از آن حرکت قبلی‌اش تهی می‌شود. مثلاً این اتفاق برای میدان محسنی افتاد، که در آن دهه‌ها همیشه مرکز حضور مردم بود. در واقع تلاش کردند که با دستکاری‌های کالبدی امکان حضور، و از آن مهم‌تر مواجهه‌ی شهروندان را بگیرند.

همزمان، اگر کمی از این جلوتر برویم، یک سیاست دیگر هم به کار گرفته شد که نتیجه‌ی متناقضی داشت و آن هم ساخت مجموعه‌ای از فضاهای تفریحی محصور و بسته بود. یعنی وقتی فضای عمومی فضای باز باشد و امکان حضور و مواجهه‌ی همگان فارغ از جنسیت،‌ طبقه، قومیت و باور دینی باشد، این برایشان مخاطره است و فکر کردند امن‌تر این است که ما خودمان فضاهایی داشته باشیم که هم محصور باشد و هم حضور همگان در آن امکان نداشته باشد. برای همین از دهه‌ی نود با انفجار مال‌سازی روبه‌رو شدیم. این مجتمع‌های بزرگ خرید و تفریح، در عین حال که برایشان یک پروژه‌ی اقتصادی هم بوده، خودآگاه یا ناآگاهانه، فضایی برای محصور کردن و هدایت تجمعات و تفریحات به فضاهای بسته‌ و قابل کنترل است. مال‌های جدید فقط دکان و مغازه نیستند. به اصطلاح می‌گویند مال چندمنظوره؛ سینما دارد، رستوران‌ها و کافه‌های متعدد دارد، شهربازی دارد، کتاب‌فروشی دارد. یعنی دقیقاً هر چیزی که مردم برای تفریح می‌خواهند و قبلاً در متن شهر دنبالش می‌گشتند، حالا در یک جای محصور و سربسته جمع شده است. مردم باید به یک جای محصور بروند، از دروازه‌ی ورودی تحت نظارت امنیتی عبور کنند و همه‌جا زیرنظر دوربین‌های مداربسته باشند. از همه مهم‌تر، طبقاتی بودن مال‌های جدید است، چون کسی که به این مال‌ها می‌رود حتماً از حدی از تمکن مالی برخوردار است که می‌تواند برود آن‌جا خرید کند و در کافه‌ای بنشیند. این سیاستِ مال‌سازی البته نتیجه‌ی متناقضی داشت، یعنی با وجود این که بخشی از کارکرد مال‌ها کنترل و تنظیم جریان شهری است، اما در عین حال آن جا را به پاتوق اقشار جوان تبدیل کرد. 

یک سیاست دیگر هم حصارکشی فضاها است، که نمونه‌اش را در تئاتر شهر می‌بینید. ولی غیر از تئاتر شهر، به‌ویژه در این پنج‌شش سال اخیر، مجموعه‌ای از مراسم‌ حکومتی می‌بینیم که عملاً فضاهای شهری را مصادره می‌کنند. استقرار داربست‌هایی در فضاهای شهری و برگزاری آیین‌های ایدئولوژیک و مذهبی، مثل نیمه‌ی شعبان و ماه رمضان و محرم و مراسمی مثل ۲۲ بهمن، فضاها را، البته به‌صورت موقت، در حصار وفاداران حکومت درمی‌آورد. 

تکنولوژی‌های کنترل، در عین متمرکز بودن، تکه‌تکه و محلی‌ شده. یعنی حکومت دیگر فقط یک مرکز نیست که نیروهایش را به همه‌ی مناطق و محلات گسیل ‌کند، بلکه در همه‌ی محلات و مناطق فضایی ساخته که نیروهای خودگردان بتوانند آن‌جا حضور داشته باشند.

این سیاست‌های شهری برای همه‌ی مردم یکسان نبوده است. چه کسانی از آن منتفع شده‌اند و چه کسانی متضرر؟ و معنا و کاربرد خیابان برای قشرها و طبقات مختلف مردم چه تفاوتی دارد؟

سؤال سختی است. در ایران، به نظرم، اتفاقی افتاده که بخشی از همان اول انقلاب شروع شده و بخشی جدید است. از قدیم شهر به لحاظ طبقاتی، امتیازهایی برای یک طبقه و محرومیت‌هایی برای اقشار دیگر ایجاد می‌کرده. این منطقِ همه‌ی شهرها است؛ ولی در ایران یک اتفاق دیگر هم به این اضافه شده و آن طبقه‌بندی دینی است. یعنی همیشه، از همان اول، و به‌خصوص امروز، طبقه‌ی دینی و مکتبی که وفادار به حکومت است، از سازوکارهایی که در شهر می‌چینند منتفع شده و آن طبقه‌ای که غیروفادار بوده همیشه متضرر بوده. حالا این چرا مهم می‌شود؟ چون می‌تواند از مرزهای طبقاتی، جنسیتی و نژادی فرا برود. یعنی شما می‌توانید زن باشید، ولی چون وفادارید، امتیاز ویژه‌ای در شهر داشته باشید؛ خیلی ساده آن‌طور که دوست دارید در شهر حاضر شوید. می‌توانید از شهرهای پیرامونی باشید، ولی چون به حکومت وفادارید امتیازهایی داشته باشید؛ مثل همین هیئت‌های ترک و لر و بختیاری که هر زمان‌ که می‌خواهند، می‌توانند آیین و مناسکشان را به جا بیاورند و اتفاقاً شهر به آن‌ها زیرساخت هم می‌دهد. یا مثلاً می‌توانید از طبقه‌ی فقیر باشید، ولی چون به لحاظ عقیدتی به حکومت نزدیک‌اید، از امتیازاتی منتفع شوید. با این توضیح می‌شود فهمید چرا در اشغال میدان‌هایی که این روزها می‌بینیم، زن‌های پرچم‌به‌دست پیش‌قراول‌اند، در حالی که همیشه می‌دانستیم که دستگاه اسلام‌گرای جمهوری اسلامی به زنان فضای کمتری می‌دهد. ولی حالا چون می‌خواهد شهر را اشغال کند، اگر زن باشد، یا اگر کسی از طبقه‌ی فقیر یا شهرهای پیرامونی باشد، ولی وفادار باشد، حضورش پذیرفته و مجاز است.

کمی هم درباره‌ی شکل و شمایل این تجمع‌ها بگویید و این‌که تدوام این تجمع‌های شبانه که از زمان جنگ چهل‌روزه تا حالا بدون توقف ادامه دارند، چطور ممکن شده است؟ 

در این شش ماه گذشته، در بسیاری از میدان‌های تهران، شاهد این تجمع‌ها بوده‌ایم. یعنی به صورت مرتب در هر جایی که توانسته‌اند، حتی شده ده نفر، بیست نفر جمع شده‌اند. البته در این دو-سه ماه اخیر، در روزهای وسط هفته، تعدادشان خیلی کمتر شده است.

اتفاقی که افتاده این است که تکنولوژی‌های کنترل، در عین متمرکز بودن، تکه‌تکه و محلی‌ شده. یعنی حکومت دیگر فقط یک مرکز نیست که نیروهایش را به همه‌ی مناطق و محلات گسیل ‌کند، بلکه در همه‌ی محلات و مناطق فضایی ساخته که نیروهای خودگردان بتوانند آن‌جا حضور داشته باشند. همین سیاست یکی از شیوه‌های مؤثر در کنترل جنبش‌های شهری، از جمله اعتراضات دی‌ماه، بود که توانست به واسطه‌ی محلی‌شدنِ امنیت و کنترل، جمعیت را سرکوب کند.

در حکمرانی شهری جدید، حکومت با استقرار پایگاه‌های بسیج و فعال‌کردن شبکه‌ی مساجد در هر محله یک مرکز خودگردان ایجاد کرده که هرکدام بیست سی نفر از مردم محلی را با خود همراه ‌می‌کنند. حکمرانی مرکزی هم به آن‌ها زیرساخت می‌دهد، یعنی مثلاً داربست و ال‌سی‌دی‌های بزرگی که می‌توانند در آن برنامه پخش کنند، یا صندلی و نیمکت و کمک‌های مالی. امنیت را هم با استقرار نیروهای مسلح در شب‌ها برقرار کرده. یعنی یک بده‌بستان از سمت حکمرانی متمرکز و حکمرانی تکه‌تکه‌ی محلی. یعنی در هر محله‌ای یک گروه محلی بین ده تا سی نفره، ساعت نه شب می‌رود و یک میدان را به مدت یکی-دو ساعت می‌بندند و برنامه‌شان را اجرا می‌کنند. این کار بازی سیاست شهری را در ایران به‌شدت پیچیده کرده است.

این تجمع‌ها چقدر فضای شهر را برای مردمی که در این تجمع‌ها شرکت نمی‌کنند تغییر داده است؟ این بخش از مردم با همه‌ی تنوعشان چه حسی دارند وقتی که هر شب با این تجمع‌های حامیان حکومت مواجه می‌شوند؟

اولین و ساده‌ترینش، یک حس تنفر، تحقیر و محرومیت از حضور در شهر است. هر شب که این‌ها در خیابان هستند و حرف‌هایی می‌زنند که حرف قاطبه‌ی جامعه نیست، این شکاف را بیشتر می‌کند. من فکر می‌کنم حس تحقیر و محرومیت دیر یا زود دوباره خودش را در شکل‌های دیگری، مثل جنبش‌های متفرق شهری، نشان خواهد داد و به شکل خشن‌تری در سطح شهر بیرون می‌زند.

اما دومی، که شاید جالب باشد، این است که این‌ها شبیه بخشی از مبلمان شهری شده‌اند. وقتی در شهر صندلی و سکو می‌گذارید، اولش برای آدم‌ها تازه است، ولی بعد از مدتی انگار که همیشه آن‌جا بوده، و آرام‌آرام به آن بی‌توجه می‌شوند. الان حضور اینها هم برای مردم تا حدی شبیه به مبلمان شهری شده؛ فقط می‌گویند «بابا، چرا میدان را بستی؟» و از راه دیگری می‌روند. از طرف دیگر، آن‌ها هم مثل همان زیرساخت‌هایی که برای کنترل خیابان می‌آورند و کم‌کم مستقرشان می‌کنند، انگار می‌خواهند این میدان‌ها‌ و خیابان‌ها را، که با هزینه‌ی زیادی اشغال کرده‌اند، برای همیشه در دست خودشان نگه دارند. 

یک اتفاق نسبتاً تازه هم این است که طرفداران حکومت و حتی یک بخشی از قشر مذهبی‌ای که سبک زندگی‌شان به شیوه‌های مورد قبول حکومت نزدیک‌تر است اما لزوماً هوادار سازمان‌یافته‌ی حکومت نیستند، به نظر سهم بیشتری از حضور در خیابان و زندگی عمومی شهری دارند. نه فقط در تجمع‌های شبانه‌ی خیابانی بلکه حضور پررنگ‌تر در مکان‌های عمومی مثل کافه‌ها و پارک‌ها و کوه... که پیش‌تر کمتر در آن‌ها دیده می‌شدند. این حضور تازه چه معنایی دارد و چه چیزی را در این فضاها عوض می‌کند؟ آیا حکومت می‌خواهد این فضاها را از درون تغییر دهد، آیا سبک زندگی نسل جوان‌ترِ مذهبی یا نزدیک به حکومت تغییر کرده است، یا ترکیبی از هر دو در کار است؟ و دیگر این‌که آیا این حضور رابطه‌ی آن‌ها را با بقیه‌ی مردم تغییر داده است؟

تسخیر پیکره‌ی شهر دستور کار جدید جمهوری اسلامی است. به خلاف دستگاهی مثل طالبان، که فقط نیروی نظامی و پلیسی در میدان‌ها و خیابان‌ها می‌گذارد تا کنترل کنند و تذکر بدهند، این‌جا یک وجه پیچیده‌تر هم هست: از مردم وفادار می‌خواهد که بیایند و فضا را اشغال کنند.

این کار با پدیده دیگری گره می‌خورد که خیلی مهم شده: ظهور شبکه‌های مجازی و رسانه‌های جمعی به جای واقعیت. یعنی واقعیت آن چیزی است که رسانه‌ها جلوه می‌دهند. در جهان جدید، تصویر اساساً می‌تواند جای واقعیت را بگیرد. شما برای این‌که بگویید مردم طرفدار من‌اند، کافی است این‌طور «نمایش» دهید. یعنی عرصه‌ی بازنمایی بر عرصه‌ی واقعیت غلبه می‌کند. برای همین جمهوری اسلامی در حکمرانی شهری نیاز دارد مدام نمایش بدهد که مشروع است و مردم قبولش دارند.

یک زمانی این بازنمایی‌ها را در صداوسیما می‌دیدیم. ولی الان یک مدیای جدید هم شکل گرفته: شهر. شهر خودش مدیا شده است. میدان‌های شهرها رسانه‌ی بازنمایی واقعیت‌اند. برای همین بسیج‌نگه‌داشتن وفاداران برای حکومت خیلی کلیدی است، از دو جهت: هم برای کنترل، هم برای نمایش مشروعیت.

اما درباره‌ی تغییر سبک زندگی نسل جوان مذهبی‌ها و نگاه جامعه به آن‌ها، جوابش ساده نیست. من خودم تجربه‌های متفاوتی دارم. هم دیده‌ام که وقتی یک زن چادری وارد می‌شود، یک عده معذب ‌می‌شوند و احساس راحتی نمی‌کنند؛ هم دیده‌ام که دختر و پسرهای امروزی و بی‌حجاب با حضور یک زن چادری کاملاً راحتند و حجاب یک نفر را لزوماً به حساب حکومتی‌بودنش نمی‌گذارند.

در جهان جدید، تصویر اساساً می‌تواند جای واقعیت را بگیرد. شما برای این‌که بگویید مردم طرفدار من‌اند، کافی است این‌طور «نمایش» دهید. یعنی عرصه‌ی بازنمایی بر عرصه‌ی واقعیت غلبه می‌کند. برای همین جمهوری اسلامی در حکمرانی شهری نیاز دارد مدام نمایش بدهد که مشروع است و مردم قبولش دارند.

من عمیقاً باور دارم اگر ساختار سیاسی نبود، مردم اصلاً به پوشش همدیگر توجهی نمی‌کردند. مسئله‌ی پوشش کاملاً مسئله‌ی دولت است، نه مسئله‌ی اجتماعی. به نظر من این مسئله از نیمه‌ی دوم دهه‌ی پنجاه دیگر حل شده بود. اما دولت پیاپی روی این شکاف سرمایه‌گذاری می‌کند که این دو را روبه‌روی هم قرار بدهد. فکر می‌کنم در نهایت هم موفق نمی‌شود، چون در سطح اجتماعی مسئله‌ی پوشش برای بخش بزرگی از جامعه‌ی ایران حل شده است و بسیاری از مردم به لحاظ ایدئولوژیک با هم مشکلی ندارند.

سؤال دیگر درباره‌ی ترکیب جمعیتی است که در این تجمع‌های شبانه شرکت می‌کنند. در آغازِ این تجمع‌ها که هم‌زمان با روزهای جنگ بود این روایت‌ها را هم می‌شنیدیم که بخشی از مردمِ حاضر در این میدان‌ها لزوماً طرفداران ایدئولوژیک و سازمان‌یافته‌ی حکومت نیستند و برخی از آنها به صورت سازمان‌دهی شده به خیابان نیامده‌اند و حضورشان متأثر از فضای جنگ است. این روایت‌ها را چطور ارزیابی می‌کنید و اکنون پس از گذشت چندین ماه از شروع این تجمع‌ها آیا ترکیب جمعیتی آن‌ها تغییری کرده است؟ 
بله دقیقاً همین اتفاق افتاده. یعنی تا زمانی که جنگ بود، خب گروه‌های دیگری هم که مسئله‌شان ایران و فعالیت‌های ضدجنگ بود، با هدف مخالفت با حملات اسرائیل و آمریکا، در این تجمع‌ها حضور داشتند. ولی آرام‌آرام و با فروکش‌کردن جنگ، حضور آن آدم‌ها کمتر شد. الان تصور من این است که آدم‌هایی که می‌آیند، غالباً وفاداران ایدئولوژیک حکومت‌اند. یعنی خیلی‌هایشان اعضای پایگاه بسیج‌ و بچه‌مسجدی هستند، یا خیلی‌هایشان فرزندان همان آدم‌های وفادار جمهوری اسلامی‌اند. یک دسته آدم آن اوایل بودند که لزوماً حتی با جمهوری اسلامی میانه‌ی خوبی نداشتند، ولی جنگ را علیه زندگی می‌دانستند و در این تجمع‌ها حضور پیدا می‌کردند اما الان تعداد آن‌ها خیلی کم شده است.

با توضیحی که شما دادید، به نظر می‌رسد این تجمع‌های شبانه در واقع نیرویی آماده است که اگر اعتراضی شروع شود، می‌تواند فوراً به هم بپیوندد و به نوعی کارکرد پیشگیرانه برای وقوع تجمع‌های اعتراضی مردم را هم دارد.

بله می‌شود گفت منطق غالب این است که «ما باید مردم وفادار به خودمان را تا جایی که می‌توانیم، بسیج‌شده و حاضر در صحنه نگه داریم». در واقع تجمعات شبانه در اوایل در مقابل حملات آمریکا و اسرائیل شکل گرفته بود؛ اما الان مشخصاً در برابر شورش‌های مردمِ جان به لب رسیده است، چون خودشان هم می‌دانند که این وضع فجیع و غیرانسانی اقتصادی هر آینه می‌تواند به شورش‌های شهری منتهی شود.

ولی بخش دیگری هم است که کمی سیاسی می‌شود و دیگر خیلی شهری نیست. داستان این است که جمهوری اسلامی در مقایسه با دیگر دولت‌های مدرن کمترین بدنه‌ی اجتماعی را دارد. اما حکومتی که تمام مشروعیتش از بین رفته هم می‌تواند ده، پانزده درصد مردم وفادار داشته باشد. این‌ها الان آن ده، پانزده درصد را دارند، ولی این ده، پانزده درصد همین‌هایی هستند که در خیابان‌ها حضور دارند. اگر این جمعیت را از دست بدهند، که بعید است، احتمالاً شانسشان برای این‌که در شورش‌های بعدی بتوانند قدرت سرکوبشان را به کار بگیرند کمتر می‌شود.

برای همین در یک تناقضی گیر کرده‌اند. دست‌کم بخشی از حکومت ــ بخشی که به دستگاه دولت نزدیک است ــ از ادامه‌ی این تجمعات شبانه خوشحال نیست و می‌خواهد هرچه زودتر جمعشان کند. اما بخش دیگری که به دستگاه‌های امنیتی و انتظامی نزدیک‌تر است، تنها اهرم فشارش همین حضور پرچم‌به‌دست‌ها در میدان‌ها است. یعنی در خود دستگاه حاکمیت هم این شکاف وجود دارد و نمی‌دانند با آن چه کنند.

اگر دوباره به مردم و حضورشان در خیابان برگردیم، گروهی از مردمی که در خیابان و فضاهای عمومی شهری به شیوه‌ای متفاوت از خواست حکومت حضور دارند، شاید به دنبال مقاومت سیاسی نیستند و خیلی ساده می‌خواهند که در کافه معاشرت کنند، موسیقی خیابانی ببینند و احیاناً با آن برقصند و در فضاهای سبز شهری ورزش کنند، سؤال من این است که چطور این خواسته‌های معمولی و روزمره، به صورت منازعه‌ای بین مردم و حکومت دیده می‌شود به گونه‌ای که حکومت آن را تهدید می‌بیند و کنشگران و رسانه‌ها گاه از آن به عنوان نوعی مقاومت و مبارزه‌ی سیاسی یاد می‌کنند؟

در پاسخ به این سؤال باید بگویم که ما یک وضعیت درهم‌پیچیده‌ی متناقض داریم. اولین تناقض در تعریف سیاست است و باید ببینیم که درباره‌ی کدام معنای سیاست حرف می‌زنیم. آیا از سیاست به معنای تلاش برای گرفتن قدرت حرف می‌زنیم یا سیاست را به معنای تلاش برای بودن آن‌طوری که می‌خواهیم؟ من بین این دو تمایز قائلم، چون سیاست به معنای دست‌یافتن به قدرت همیشه نزاعی است بین احزاب و گروه‌های مختلف که می‌خواهند جایگاه‌های قدرت را اشغال کنند و از این طریق به مراکز تصمیم‌گیری و مالی دسترس پیدا کنند. معمولاً هم در قالب سیاست‌های احزاب شناخته می‌شود که به دنبالِ گرفتن کرسی‌های مجلس و ریاست جمهوری و دیگر ارکان قدرت‌اند.

اما سیاست نوع دومی هم دارد که ای بسا همان‌قدر مهم و همان‌قدر سیاسی است. سیاستی که موضوعش زندگی روزمره و بودنِ آن‌طور که اراده می‌کنی است. یعنی آدم‌ها خواسته‌هایی دارند و بخشی از این خواسته‌ها، خواسته‌های خیلی ساده‌ی زندگی است. مبارزه‌ای هم اگر هست، مبارزه‌ی مردم در برابر موانعی است که برای برآوردن این خواسته‌شان قرار دارد. 

خب، اگر این تناقض را حفظ کنیم، اتفاقی که در شهر هم دارد می‌افتد همین است. یعنی ما فعالانی داریم که نشانه‌گیری‌شان مراکز قدرت است؛ می‌خواهند مراکز قدرت را هدف قرار بدهند، به زیر بکشند، یا خودشان به آن‌جا دسترسی پیدا کنند. شکل اغراق‌شده‌اش این است که فلان حکومت برود و فلان حکومت بیاید. 

اما مبارزه‌ی دیگر، دربرگیرنده‌ی طیف وسیعی از مردم است که لزوماً خودشان را اکتیویست و فعال سیاسی نمی‌دانند. مبارزه‌ای که همان‌قدر جاری و همان‌قدر روزمره که آن دیگری است، ولی چون زبان بیانش، زبان بیان فعالان سیاسی نیست و رسانه‌ای ندارد، شناخته‌شده نیست. یا آن‌قدر پیش‌پاافتاده و معمولی و طبیعی پنداشته می‌شود که دیده نمی‌شود.

این نوع از مبارزه فقط در لحظاتی که به شورش‌ها و جنبش‌های شهری تبدیل شود تازه عیان و قابل رؤیت می‌شود. بعد هم همه متحیر و غافلگیر می‌شوند که چه شد؟ و برای فهمیدنش هم فقط می‌خواهند همان لحظه‌ی جنبش را توضیح بدهند. اغلب متوجه نیستند که آن جنبش و آن لحظه، چقدر در آن جریانات روزمره ریشه دارد.

این مبارزه، به‌ویژه با اهمیت ‌يافتن زندگی روزمره و حق زندگی، به شکل‌های مختلف جریان دارد. شکل‌های مختلفش هم از این‌جا می‌آید که هر کسی بنا به شخصیت و خواستش، یک مسیری را پی می‌گیرد. در این شکل از حرکت یک مسیر واحد وجود ندارد، چون خیلی موقع‌ها اصلاً توان آدم‌ها محدود است. یک نفر امروز تصمیم می‌گیرد مبارزه نکند و مثلاً امروز روسری می‌پوشد اما فردایش انرژی دارد و زره‌اش را پوشیده و سر حقوق عقب‌افتاده‌اش اعتراض می‌کند یا روسری سر نمی‌کند. برای همین، چون بسیار متفرق است، شکل‌های مختلفی دارد، گاه زیر زمین می‌رود و گاه دوباره روی زمین می‌آید.

موریس بلانشو می‌گوید دستگاه حاکم از فعالان سرشناس سیاسی نمی‌ترسد، چون فعالان سیاسی پیشاپیش شناخته و حکمشان صادر شده است؛ حالا ممکن است اجرا شده باشد یا نشده باشد. اما از مردم معترض کوچه و خیابان که برایش «ناشناس» هستند، می‌ترسد. این ناشناسی برای حاکم اضطراب‌آور است، چون نمی‌داند با چه کسی طرف‌ است، و نمی‌داند این آدم در قدم بعدی چه کار می‌کند، کجا می‌رود، با چه کسی پیوند می‌خورد و چه برنامه‌ای دارد.

واقعیت این است که یک شکلی از سیاست در زندگی روزمره جاری است که حاملش مردم عادی شهرند و خیلی موقع‌ها هم نمی‌دانیم دارند چه کار می‌کنند و ناشناس‌اند. آن‌ها هنوز در فرهنگ سیاسی قابل طبقه‌بندی نیستند که بگوییم این کیست و هدف سیاسی‌اش چیست. من از این سیاست دفاع می‌کنم؛ سیاست زندگی روزمره. زندگی روزمره همان‌قدری سیاسی است که سیاست روزمره. مسئله صرفاً توضیح پیوستگی‌های زندگی روزمره و کنش‌های سیاسی است. باید بتوانیم نشان دهیم از یک‌طرف جنبش‌های شهری تا چه پایه در زندگی روزمره‌ی پیشین‌اش ریشه دارد و از طرف دیگر، جنبش‌ها تا چه حد زندگی روزمره را دگرگون می‌کنند.