31 ژوئیه 2026
ترکشهای جنگ بر پیکر بازار نشر ایران
همایون معمار
مجلهی سینمایی «فیلم امروز» در سرمقالهی شمارهی تازهی خود «عبور از میدان مین» نوشته که سرویس اشتراک مجله را منحل کرده چون دیگر قادر به پیشبینی اوضاع اقتصادی نیست. سال گذشته گردانندگان این مجله چهار بار قیمت تکفروشی مجله را افزایش دادند و با این وضعیت «در آینده نیز با توجه به افزایش قیمت کاغذ و سایر هزینههای تولید، قاعدتاً هر شمارهی مجله را ناچار باید با قیمت بیشتری عرضه کنیم، چیزی که در مطبوعات جهان بیسابقه است. با افزایش شماره به شمارهی قیمت مجله، تعیین بهای اشتراک یک ساله و حتی شش ماهه ناممکن و فاقد توجیه اقتصادی است.» بخش اشتراک یکی از بخشهای مهم مالی هر نشریهای است که مخاطبان از پیش هزینهی اشتراک مثلاً سالانه را میپردازند و بعد از انتشار هر شماره، مجله به آدرس آنها فرستاده میشود. حالا با افزایش شدید قیمت کاغذ و چاپ از یک سو و افزایش هزینهی ارسال از سوی دیگر، گردانندگانِ «مجله فیلم امروز» که از پیشکسوتان روزنامهنگاری ایران هستند، ناچار شدهاند بعد از بیش از چهار دهه انتشارِ مجلهی «فیلم» و «فیلم امروز» بخش اشتراک را تعطیل کنند.
این وضعیت منحصر به مجله و روزنامههای چاپی نیست، بازار نشر کتابِ ایران نیز این روزها با بحرانی مشابه روبهروست که بعد از حذف ارز دولتی کاغذ و محدود شدن واردات کاغذ بعد از جنگ ایران و آمریکا تشدید شده است.
قیمت کاغذ در یک سال گذشته رشد چشمگیری داشته است و قیمت هر بند کاغذ در اندازههای مختلف حداقل سه تا چهار برابر شده است. برای نمونه هر بند کاغذ ۷۰ گرمی در اندازه ۷۰ در ۱۰۰، از یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان در تیرماه سال گذشته به پنج میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در تیرماه امسال رسیده است.
این آشوب تنها منحصر به کاغذ نیست، بقیهی بخشهای مرتبط به صنعت نشر نیز وضعیت مشابهی دارد. قیمت چاپ، صحافی و دیگر هزینههای جانبی نیز سر به فلک گذاشته است. یکی از ناشرانِ با سابقهی تهران میگوید: «وقتی قیمت کاغذ، لیتوگرافی و صحافی و ... چند برابرشده، آیا باید کتاب چاپ کنیم؟ حالا اگر هم کتاب چاپ کردیم به چه قیمتی بفروشیم؟ در نظر بگیرید که از زمان فرستادن کتاب به چاپخانه دو سه هفتهای طول میکشد تا کتاب آمادهی توزیع شود، در این مدت قیمتها تغییر میکند، ما در این شرایط باید چه کار کنیم؟»
به گفتهی این ناشر که در چند ماه گذشته کتاب جدیدی منتشر نکرده، «کتابخوانها و مخاطبان کتاب از قشر متوسط هستند و نمیتوانند با این قیمتهای هر روز متغییر و عجیب، کتاب بخرند یا دستکم به اندازهی سابق کتاب بخرند. به همین خاطر من نتوانستهام تصمیم بگیرم کتاب تازه منتشر بکنم یا نه. فقط چند کتاب از کتابهای پرفروش سالهای پیش را تجدید چاپ کردهام.»
ناشر دیگری میگوید: «به دلیلِ اوضاعِ بد اقتصادی ناچار شدم به خدمت عدهای از کارکنانم در بخش اداری و ویرایش پایان بدهم، اصلاً دلم نمیخواست اما با شرایط موجود دیگر امکانش را نداشتم. فعلاً سعی کردهام به صورت دورکاری و موردی از همکاران سابق استفاده کنم اما حس بدی دارم و خیال میکنم دارم از آنها سوءاستفاده میکنم.»
این ناشر میگوید: «اول سال به طور میانگین هر صفحه کتاب هزار تومان بود که حالا به صفحهای نزدیک چهار هزارتومان رسیده است. در این شرایط از دست ناشران چه کاری برمیآید؟»
با وجود افت خرید کتاب اما مدیر یک کتابفروشی در مرکز شهر تهران میگوید: «من به لحاظ درآمد، به همان اندازهی پارسال فروش میکنم در حالی که تعداد کتابهایی که پارسال فروختم قابل قیاس با امسال نیست و امسال به دلیل افزایش قیمت، کتابهای کمتری میفروشم اما همان گردش مالی پارسال را دارم.»
این کتابفروش با تأکید اضافه میکند: «البته همهچی از اجاره تا حقوق کارکنان، آب و برق و ... به شدت زیاد شده اما کتابفروشی فعلاً فقط سرپاست. نمیدانم با ادامهی این وضعیت و بدتر شدن اوضاع آیا میتوانم کتابفروشی را حفظ کنم؟»
کاهش شمارگان کتاب
میانگین شمارگان (تیراژ) کتاب در ایران به ۱۵۰ تا ۲۰۰ نسخه رسیده اما آمارهای رسمی نشان میدهد که عناوین کتابهای منتشر شده، زیادتر شده است. به این معنی که اگر چه تیراژ کتابها کم شده اما تعداد بیشتری کتاب تازه در موضوعات مختلف منتشر شده است. یکی از کتابفروشان راسته خیابان انقلاب میگوید: «درست است که عناوین کتابها بیشتر شده اما تا زمستان سال گذشته این کتابها بیشتر در تیراژ پانزده-بیست نسخه به صورت دیجیتال منتشر میشد ولی در شناسنامهی کتاب تیراژ ۳۰۰ یا بیشتر نوشته میشد. دلیلش هم این بود که ناشر با این کار، کاغذ دولتی میگرفت اما از سال گذشته ارز کاغذ دولتی حذف شد.»
به عقیدهی این ناشر، «باید آمارهای بعد از حذف ارز دولتی برای کاغذ را دید. آماری از سال گذشته منتشر نشده ولی من تقریباً مطمئنم با حذف ارز دولتی و شرایط نامطلوب اقتصادی بعد از جنگ، دیگر خبری از افزایش عناوین کتاب نخواهد بود.»
البته این روزها برخی ناشران نظیر نشر نی بخشی از کتابهای منتشر شدهی خود را که متقاضیان خاص دارند در بخش «چاپ تک نسخه» قرار داده است و متقاضی خرید کتاب میتواند با انتخاب کتاب مورد نظر روی وبسایت نشر نی، هزینهی آن را پرداخت کند و کتاب پس از چاپ به آدرس خریدار فرستاده میشود. چاپ کتاب بر اساس تقاضا یا سفارش تکنسخهای این روزها بازار بیشتری هم پیدا کرده و ناشران بیشتری از این روش استفاده میکنند و برخی ناشران معتقدند که این روش میتواند به بقای نشر کمک کند.
بهرغم کاهش تیراژ کتاب، در سالهای اخیر انتشار کتابهای آنلاین و صوتی در بسترهای اینترنت زیاد شده و شواهد نشان میدهد که تقاضا برای استفاده از کتابهای الکترونیکی و صوتی در حال افزایش است. بسترهای فروش کتاب الکترونیکی و دیجیتال نظیر طاقچه و فیدیبو در ایران به سرعت در حال گسترش است.
با این حال، یک ناشر قدیمی در بازار نشر میگوید: «هزینهی تولید کتاب الکترونیکی و صوتی زیاد است و تنها از عهده گروه خاصی از ناشران ساخته است و همهی ناشران نمیتوانند کتابهای فیزیکی را تبدیل به کتاب صوتی کنند.»
فعالان بازار نشر
تازهترین بررسیِ مرکز آمار در «گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران» نشان میدهد که در سال ۱۴۰۳ در سراسر ایران ۱۲۹۹۲ ناشر مجوز نشر کتاب داشتهاند که بیشتر از ۸۰۰۰ ناشر از این تعداد غیرفعال هستند. از مجموع فعالان صنعت نشر نیز ۳۶۸۰ ناشر مرد و ۱۲۸۶ ناشر زن مشغول فعالیت هستند. تعداد زنان ناشر در سالهای گذشته بیشتر شده است. در سال ۱۳۹۶ تنها ۸۶۷ ناشر زن در بازار نشر فعال بودند که در مدت هشت سال ۳۱۹ زن ناشر جدید به فهرست ناشران زن فعال در بازار نشر اضافه شده است.
در سال ۱۴۰۳ بیشتر از ۱۱۶ هزار عنوان کتاب منتشر شده است که نسبت به سال ۱۳۹۶ که بیشتر از ۹۹ هزار عنوان بود رشدی حدود ۱۷ درصد نشان میدهد. در همین دورهی زمانی یعنی از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ شمارگان (تیراژ) کتاب کاهش چشمگیری داشته به طوری که شمارگان کتاب در این دوره حدود ۲۵ درصد کم شده است.
علت اصلی کم شدن شمارگان کتاب را میتوان با تورم فزاینده، افزایش قیمت کتاب و در نتیجه خروج کتاب از سبد خانوار مرتبط دانست. افزایش قیمت کاغذ بعد از حذف ارز دولتی برای واردات کاغذ در سال گذشته تشدید شده است. از آنجا که بیش از ۸۰ درصد کاغذ مصرفی ایران وارداتی است، محدودیتهای واردات بعد از جنگ ایران و آمریکا و افزایش قیمت ارز آزاد باعث بحرانی شدن بازار کاغذ و افزایش چندبرابری قیمت کاغذ در بازار شده است.
یک ناشر تهرانی میگوید با گرانی شدید کاغذ و افزایش شدید هزینههای تولید کتاب، احتمالاً ناشران کوچکتر از بازار حذف خواهند شد و ناشران بزرگتر و قدیمیتر نیز ناچارند برای سرپاماندن، بخشی از نیروهای خود را کم کنند و از هزینههایشان بکاهند.
تا پیش از این، یکی از مهمترین مسائل در بازار کتاب، سانسور کتاب پیش از انتشار بود، که همچنان پابرجاست. روندی که باعث شده کتابهای نویسندگان و مترجمان مدتها در وزارت ارشاد معطل بماند و بعد از حذف بخشهایی از کتاب، اجازه انتشار داده شود. این روش سانسور در طول چند دهه باعث شده تعداد زیادی از کتابها سالها در وزارت ارشاد خاک بخورند و مجوز انتشار پیدا نکنند.
به همین دلیل برخی نویسندگان و مترجمان در سالهای گذشته ناچار شدهاند کتابهایشان را بدون دریافت دستمزد در بستر اینترنت به رایگان منتشر کنند. اما نویسندگان و مترجمان حرفهای که از همین راه زندگی میکنند، نمیتوانند با این روش کتاب منتشر کنند چون حذف همین درآمد اندک از محل تألیف و ترجمه، میتواند زندگی آنها را سختتر از پیش کند.
بنابر شواهد، صنعت نشر ایران اکنون بعد از چند مرحله از جنگ، از یک سو با کاهش تیراژ، کاهش تعداد عنوانهای منتشر شده و افزایش شدید قیمت کتاب مواجه شده و از سوی دیگر تورم فزاینده رفتار خریداران کتاب را نیز تغییر داده است و علاقهمندان به کتاب دیگر به راحتی امکان خرید کتاب را ندارد. یکی از ناشران قدیمی در تهران میگوید: «امروز همه برای بقا تلاش میکنیم و برای گذر از این بحرانِ کمسابقه، باید دوام بیاوریم و امیدوار باشیم این وضعیت تعلیق جنگ و صلح زودتر تمام شود و با آرام شدن اوضاع اقتصادی و سیاسی، راهی برای برونرفت از این شرایط بغرنج پیدا کنیم.»